Л. Х. Дәүләтшина. Татар йола фольклорының бүгенге яшәеше: язгы һәм җәйге йолалар

Одной из важнейших задач современных этнографии и фольклористики является изучение обрядовой культуры в исторической ретроспективе и исследование современного состояния обрядового фольклора, выявление утраченных и «живых» традиций, систематизация форм бытования обрядов. Данная статья направлена на изучение календарной обрядовой традиции татар, системы верований, а также некоторых окказиональных обрядов, непосредственно связанных с явлениями природы, в их современном бытовании. Актуальность выбранной темы обусловлена тем, что несмотря на наличие трудов по календарному обрядовому циклу татар, а также отдельных работ по региональным традициям, большинство из них дают характеристику обрядовой культуры конца XIX – начала XXI в. с отсылкой к их исторической реконструкции, тогда как первоочередной задачей на современном этапе является целостный анализ этого пласта культуры в аспекте «живой» традиции. В статье впервые вводятся в научный оборот полевые записи, собранные в ходе фольклорно-этнографических экспедиций Республиканского центра развития традиционной культуры на территории Республики Татарстан, а также в регионах компактного проживания татар Российской Федерации в 2002-2018 гг. Хронологические рамки исследования определились имеющимся материалом, который, в основном, представляет традицию начала XXI в. Автора интересовало, прежде всего, современное состояние традиционного слоя календарной обрядовой культуры татар весенне-летнего цикла, в аспекте бытования «живых» традиций и особенности их трансформации. В ходе исследования автор проводит последовательный анализ календарной обрядовой культуры по весеннему и летнему циклам, выявляя традиционные формы обрядов и определяя их нынешнее состояние, фиксируя видоизменения, произошедшие на современном этапе. Проведенная работа позволяет сделать выводы о том, что календарные обряды являются на сегодняшний день одной из наиболее уязвимых частей традиционной культуры, поскольку они постепенно теряют свою практическую значимость и магическую мотивировку, что приводит к унификации обрядовой составляющей.
Тип статьи:
Научная статья
Язык статьи:
Татарский
Дата публикации:
26.10.2020
Приобрести электронную версию:
0 руб.
Статья представлена в издании
Гасырлар авазы - Эхо веков 3 2020
Ознакомительная часть статьи

Яшәү дәверендә елның һәр мизгеле, көне, ае һәркемнән билгеле бер кагыйдәләрнең үтәлүен таләп итә. Адәм баласының һәр адымы, хәтта ният-максатлары әүвәлдән билгеле кануннарга яраклаштырылган, алар бөтен кешегә дә фарыз исәпләнгән. Һәркем тарафыннан үтәлергә тиешле әлеге кануннар кешенең борын-борыннан табигатьнең кырыс көчләренә, җәмгыятьтә, гаиләдә һәм шәхси тормышта туып торган үзгәрешләргә үзе теләгәнчә йогынты ясарга һәм аларга яраклашырга тырышуыннан бар булган.

Фольклористика һәм этнография фәннәрендә кабул ителгән гомуми классификация нигезендә халыкның йола мәдәниятен ике төргә бүлеп йөртәләр: 1) ел фасыллары белән бәйләнгән календарь йолалар, 2) гаилә-көнкүреш йолалары (П. Богатырев, К. Чистов, Н. Савушкина, А. Новикова, В. Аникин, Ю. Круглов, Ф. Урманче, М. Бакиров, Р. Мөхәмәтҗанов һ. б.). Шул ук вакытта әлеге бүленешне тулыландыра торган классификация дә яшәп килә, аның нигезендә югарыда әйтелгән төрләргә окказиональ (лат. «occasio» – очрак, очраклы, зарурият белән бәйләнмәгән) йолалар дигән төркем дә өстәлә. Календарь һәм гаилә-көнкүреш йолалары билгеле бер датага я булмаса кешенең яшәешендәге вакыйгага бәйле булып, мәҗбүри үтәлергә тиеш булса, окказиональ йола исә билгеле бер коллективның социаль яшәешендә барлыкка килгән кризис нәтиҗәсендә гадәттән тыш хәлдән арыну максатында гына гамәлгә куела. Галимнәр фикеренчә, йолаларның һәм йола фольклорының эволюциясе окказиональ йоладан календарь йолага таба барган, ягъни ихтыяҗ яки кирәк булганда гына үтәлә торган элементлардан оешкан йола тора-бара бәла-казаларны булдырмау максатында мәҗбүри үтәлә башлаган. Бу төр йолаларга яңгыр теләү (яңгыр булмаган очракта гына үткәрелсә), беренче көтү куу, яңа йортка күченү һәм башка төгәл үткәрелү вакыты һәм мәҗбүрияте билгеләнмәгән йолаларны кертеп карыйлар. Бүгенге көндә исә әлеге процессның капма-каршысы, ягъни календарь белән бәйле аерым йолаларның мәҗбүри статусы югалып, кирәк булган вакытта гына үткәрелүе күзәтелә.

Календарь йолалар алмашынып тора торган ел фасылларын һәм табигатьтәге үзгәрешләрне күп гасырлар буена күзәтү, хуҗалык эшчәнлеген һәм тормыш-көнкүрешне шуларга яраклаштырып алып бару нәтиҗәсендә барлыкка килгән. Шул күзәтүләргә һәм үзләренең эш тәртибенә, шулай ук хезмәт һәм тормыш тәҗрибәсенә таянып, безнең ата-бабаларыбыз төрле календарьлар кулланган. Борынгы төрки һәм болгар бабаларыбыз башта 12 еллык хайван календареннан файдаланганнар. Идел буе болгарлары ислам динен кабул иткәч, Болгар дәүләтендә һәм аның варисчысы булган Казан ханлыгында фарсы Кояш календаре киң таралыш тапкан. Бу календарь буенча Яңа ел көн белән төн тигезләшкән чордан – хәмәл дип аталган айдан, ягъни хәзерге календарь буенча 21 марттан башланган. Болардан тыш, болгар һәм татарларда ислам дине белән кергән һәм һиҗри ел исәбенә нигезләнгән вакыт хисабы булуы да билгеле. Әлеге вакыт хисабы Петр I заманында рәсми рәвештә христиан ел исәбе, ягъни Иисус Христос туган көннән дип саналучы милади календарь кабул ителгәннән соң да яшәвен дәвам итә. Ә Юлиан календаре («иске стиль») дип йөртелгән һәм Петр I керткән ел исәбе татарлар арасында XIX йөзнең урталарында һәм икенче яртысында гына урнашып җитә.

Для получения доступа к полному содержанию статьи необходимо приобрести статью либо оформить подписку.
0 руб.
Другие статьи
Поздравление председателя Государственного комитета Республики Татарстан по архивному делу Г. З. Габдрахмановой к 25-летию журнала
Слово редактора Ф.Л. Гумарова к 25-летию журнала
Экскурс в историю журнала «Гасырлар авазы – Эхо веков» и пожелания редакции от автора
Воспоминание о первом редакторе и основателе журнала «Гасырлар авазы – Эхо веков» Дамире Рауфовиче Шарафутдинове
В статье представлены вехи биографии и творческой деятельности пионера советского краеведения в Набережных Челнах Анатолия Григорьевича Дубровского (1932-2019)