Әхтәмова А. В. «Мәдрәсә шәкертләре бер җан, бер тән…» («Галия» мәдрәсәсе турында кайбер истәлекләр)

Общественное движение учащейся молодежи в дореволюционной России было многогранным социальным явлением. Стремление шакирдов к реформированию системы национального образования зачастую приводило к обострению противоречий с руководством учебного заведения. В статье дается небольшой экскурс в историю одного из самых известных джадидистских учебных заведений – медресе «Галия», подготовившего блестящую плеяду национальных кадров. Оно было основано осенью 1906 г. при Второй соборной мечети г. Уфы. В 1919 г. медресе преобразовали в мужскую школу второй ступени для башкир и татар. Коллективный уход шакирдов из медресе в 1912 / 1913 учебном году вызвал довольно широкий общественный резонанс. Автор, основываясь главным образом на материалах татарской газеты «Вакыт» (Время) и воспоминаниях бывших выпускников медресе «Галия», хранящихся в фондах Национального архива Республики Башкортостан, освещает события, связанные с исключением нескольких воспитанников и последовавшим за этим добровольным уходом их товарищей из медресе. Примечательна судьба «забастовщиков»: некоторые шакирды, покинув медресе, с большим желанием трудились на ниве просвещения, стали видными государственными и общественными деятелями, литераторами.
Тип статьи:
Научная статья
Язык статьи:
Татарский
Дата публикации:
26.12.2019
Приобрести электронную версию:
0 руб.
Статья представлена в издании
Гасырлар авазы - Эхо веков 4 2019
Ознакомительная часть статьи

«Галия» мәдрәсәсе Уфа шәһәрендә 1906 елда нигезләнә һәм аз гына вакыт эчендә иң мәртәбәле мөселман уку йортларының берсе булып таныла. Мәдрәсәгә нигез салучы – милли мәгариф тарафдары Зыятдин Камали (1873-1942). Биредә Октябрьгә кадәрле чорда мәмләкәтнең төрле почмакларыннан җыйналган татарлар, башкортлар, кыргызлар, казахлар, таҗиклар, төрекмәннәр, үзбәкләр һәм башка милләт вәкилләре укый. Тарихи истәлекләргә караганда, 1906‑1916 еллар аралыгында «Галиядә» барлыгы 950 шәкерт белем ала (шуларның 726, яисә 76 % татарлар). Шушы вакыт эчендә мәдрәсәне тәмамлаган шәкертләр 28 губернага таралган 148 башлангыч һәм 82 рөшдия (башлангычтан югары) мәктәпләрендә 17 мең балага белем вә тәрбия бирә. Мәдрәсә шәкертләренең яше дә төрле: 15 яшьтән алып 45 кадәр, хәтта өлкәнрәкләре дә була.

Уку йортына кабул итү имтиханнары 1906 елның 6‑8 октябрендә уза, ә беренче уку көне 10 октябрьгә туры килә. Истәлекләр күрсәткәнчә, «Галиягә» кабул ителүчеләрнең гомуми саны 70 җитә. Күрәсең, уку елы дәвамында шәкертләр саны кими: әдәбиятчы А. Г. Кудашев (1912-1981) биргән мәгълүматларга, шулай ук Фәтхел Корбангалиев истәлекләренә нигезләнеп, мәдрәсәдә беренче уку елында татар һәм башкорт халыкларының кырыкка якын яшүсмерләре белем алуы турында әйтә алабыз. Алар арасында Галимҗан Ибраһимов, Мәҗит Гафури кебек каләм осталары.

1906 / 1907 уку елларында мәдрәсә әле оешу чорын кичерә. Уку йортының бинасына килгәндә, аны элекке Зур Уфимский (хәзерге Чернышевский) урамының Нижегородка (Нижегородка бистәсе) очына, таулы-чокырлы җирдә урнашкан Зариф хәзрәт Галикеев мәчете янына салырга булалар (бина сакланмаган). Төзелеш эшләренә Суфия бикә Җантурина, Садри Нәзиров, Сабирҗан Шамгулов һәм башкалар да иганәлек итә. Бу игелекле эшкә күп кенә мөселман кардәшләр, дәртле мәгариф тарафдарлары бик теләп кушыла. Сәлимгәрәй Җантурин, мәсәлән, мәдрәсә төзелешендә халык белән бергә балта-көрәк тотып эшли торган була.

Для получения доступа к полному содержанию статьи необходимо приобрести статью либо оформить подписку.
0 руб.
Другие статьи
На основе документов Государственного архива Республики Татарстан, в статье показано становление городского лесного хозяйства: от первоначально убыточного – до отдельной муниципаль
Основное внимание в статье уделено освещению фактов погромов усадеб, грабежей крестьянского имущества, усиления национальных конфликтов, массового потребления алкоголя и пр.
В статье идет речь об изменениях в районной сетке Татарской АССР во второй половине 1930‑х гг.
Прошение Габдерашита Ибрагимова о принятии мер по улучшению социально-правого и экономического положения сибирских бухарцев.
На основе документов из региональных архивов приводятся новые сведения о родословной семьи историка Михаила Георгиевича Худякова (1894-1936)
На примере известного просветителя Габдуллы Буби в статье идет речь о переходе татарских интеллектуалов на сторону Советской власти.