И. Г. Закирова, С. Г. Сәмитова. Татар халкының иҗтимагый аңында һәм традицион культурасында «кот/кут» феномены

В статье прослеживается эволюция феномена «кут/кот» в хронологически структурированном лингвоисторическом пространстве от древнетюркской эпохи до наших дней. Анализируются мифологические верования и представления татарского народа и его предков, связанные с фенонимом «кут/кот»; рассматривается роль последнего в создании картины мира. В результате предпринятого исследования были выявлены многочисленные поверия и обряды, связанные с феноменом «кут/кот», определен семантический ареал его употребления в современном татарском языке.
Тип статьи:
Научная статья
Язык статьи:
Татарский
Дата публикации:
07.11.2020
Приобрести электронную версию:
0 руб.
Статья представлена в издании
Гасырлар авазы - Эхо веков 2 2020
Ознакомительная часть статьи

Үзенең мәгънәсендә татар халкы тарихына бәйле шактый сәхифәләрне саклаган кот, яки борынгы варианты кут булган төшенчә аерым игътибарга ия.

Кот төшенчәсенең төрки телләрдәге мәгънәләренә багышланган күп санлы хезмәтләр булуга карамастан, аның феномен буларак татар халкының иҗтимагый аңында һәм код буларак дөнья картинасын тудыруда тоткан роле әлегә кадәр тикшерүчеләрнең игътибарыннан читтә калып килә. Бу хезмәтнең актуальлеге шуның белән аңлатыла. Кот/кут сүзе төрки халыкларның барсына да мәгълүм. Сүзнең этимологиясен Л. Н. Гумилев кытай телендәге бәхет мәгънәсендә кулланылган «гу ду» сүзе белән бәйли. Күпчелек төрки телләрдә, шул исәптән татар телендә дә, кот/кут сүзенең бәхет мәгънәсе дә саклана. Кот/кут сүзе борынгы төрки телле чыганаклардан башлап күп санлы әдәби әсәрләр телендә саклана, хәзерге вакытта да бу сүз тотрыклы гыйбарәләрдә, мәкаль-әйтемнәрдә еш очрый. Татар халкының кот/кут төшенчәсенең иҗтимагый тормышта, яшәештәге урынын билгеләү өчен ышануларга, йолаларга да мөрәҗәгать итәбез.

Хәзерге вакытта татар телендә кот берничә мәгънәдә кулланыла. Беренче карашка бер-берсеннән ераклашкан мәгънә төсмерләре арасында эзлекле бәйләнеш күзәтелә. Кот феномены белән бәйле йола-ышанулар борынгы чыганакларда – Орхон-Енисей буенда сакланган эпитафик истәлекләр (VI-VIII йөзләр), төркиләрнең «Ырк битиг» исеме белән фәнгә кергән юрау китабы (X йөз), Мәхмүд Кашгарыйның «Диване лөгать эт-төрк» сүзлеге (XI йөз) һәм башка истәлекләрдә бәян ителә.

Кот сүзенең язма чыганакларда сакланган мәгънәсе җан төшенчәсенә якын мәгънәне аңлата. Төгәлрәге ул жанның матди чагылышын – эмбрионны, яшәү көчен аңлаткан. Татар телендә безнең көннәргә кадәр килеп җиткән «кот очу», «кот очкыч», «котым ботка төште», «котым аяк табанына китте», «котым ярылды» кебек сүзтезмәләрдә кот сүзе нәкъ шушы мәгънәдә кулланылып, кешенең рухи сәламәтлеге өчен җаваплы субстанция, кешенең сәламәтлеген саклаучы рух буларак аңлашыла. Коты чыккан кешенең яшәү көче бетә, ул тормышның ямен югалта, авырый башлый, ягъни кот чыгу көчле куркуны белдерә. Кот сүзенең борынгы төрки телләрдә җан, яшәү көче, рух мәгънәсен белдерүенә Н. А. Баскаков та игътибар итә.

Для получения доступа к полному содержанию статьи необходимо приобрести статью либо оформить подписку.
0 руб.
Другие статьи
В начале 1920-х гг. Советскую Татарию пора­зил небывалый голод. Большое значение для преодоления бедствия имели их контакты с Американской администрацией помощи – иностранной благо
Между тем, к началу 1920-х гг. наследие Гражданской войны, массового голода и миграционных процессов существенно осложнило общую эпидемиологическую ситуацию. Республику накрыли вол
Рассмотрены предпосылки образования Научного общества татароведения (1923-1925 гг.), цели его создания, возложенные на него задачи, структура членства и формирование личного состав
Спектакль «Соңгы каракош» (Последняя черная птица) по пьесе драматургов А. Багаутдинова и Ф. Бикчентаевой был поставлен на сцене ДК имени 10-летия ТАССР в 1965 г.
Публикация основана на письмах красноармейца А. М. Ременникова, принимавшего участие в Восточно-Прусской операции 1945 г. в составе 927-го стрелкового полка 251-й Витебской стрелко
В данной статье прослеживается эволюция самого подхода к осмыслению в татарской художественной литературе 1940-1960-х гг. темы Великой Отечественной войны.