Д. М. Усманова. Мурад Рамзи (1853-1934): биография исламского ученого в свете новых свидетельств

Статья посвящена личности известного татарского ученого, теолога, историка Мурада Рамзи (Мухаммад Мурад аль-Мекки, 1853-1934). Несмотря на значительное количество публикаций, появившихся в последние два-три десятилетия, некоторые аспекты его биографии остаются слабоизученными. Это же можно сказать о его интеллектуальном наследии, которое в целом еще недостаточно включено в контекст эволюции тюрко-татарской богословской и исторической мысли первой трети ХХ столетия. Поводом для написания данной работы стали две публикации в токийском журнале «Яңа япон мөхбире» (Новый японский вестник), появившиеся в самом начале 1935 г. Речь идет о кратком некрологе с сообщением о смерти Мурада Рамзи и более обстоятельной биографической статье покойного, подписанной инициалами «Г. И.». В вводной части работы анализируются обстоятельства написания этой статьи, рассматривается проблема авторства данной биографии шейха, а также судьба его личного архива. На основании тщательного анализа различных стилистических и фактологических свидетельств делается предположение, что в качестве соавторов статьи, вышедшей весной 1935 г. в журнале «Яңа Япон мөхбире», можно считать как Габдерашида Ибрагимова, так и старшего сына Мурада Рамзи – Фехми Мурада. Помещение статьи в исторический контекст бытования тюрко-татарской эмигрантской общины, тщательный анализ содержания и стилистических особенностей текста помогает прояснить не только авторство данной, наиболее полной из ранних биографий ученого, но и позволяет вскрыть подоплеку некоторых описываемых или же умалчиваемых в ней событий. Обе токийские публикации, в силу значимости материала и недоступности данного эмигрантского журнала для широкого читателя, воспроизведены в современной графике, но с максимальным сохранением подлинной орфографии и с необходимыми комментариями.
Тип статьи:
Персоналии
Язык статьи:
Русский
Дата публикации:
10.08.2019
Приобрести электронную версию:
0 руб.
Статья представлена в издании
Гасырлар авазы - Эхо веков 2 2019
Ознакомительная часть статьи

Аннотация

Статья посвящена личности известного татарского ученого, теолога, историка Мурада Рамзи (Мухаммад Мурад аль-Мекки, 1853-1934). Несмотря на значительное количество публикаций, появившихся в последние два-три десятилетия, некоторые аспекты его биографии остаются слабоизученными. Это же можно сказать о его интеллектуальном наследии, которое в целом еще недостаточно включено в контекст эволюции тюрко-татарской богословской и исторической мысли первой трети ХХ столетия. Поводом для написания данной работы стали две публикации в токийском журнале «Яңа япон мөхбире» (Новый японский вестник), появившиеся в самом начале 1935 г. Речь идет о кратком некрологе с сообщением о смерти Мурада Рамзи и более обстоятельной биографической статье покойного, подписанной инициалами «Г. И.». В вводной части работы анализируются обстоятельства написания этой статьи, рассматривается проблема авторства данной биографии шейха, а также судьба его личного архива. На основании тщательного анализа различных стилистических и фактологических свидетельств делается предположение, что в качестве соавторов статьи, вышедшей весной 1935 г. в журнале «Яңа Япон мөхбире», можно считать как Габдерашида Ибрагимова, так и старшего сына Мурада Рамзи – Фехми Мурада. Помещение статьи в исторический контекст бытования тюрко-татарской эмигрантской общины, тщательный анализ содержания и стилистических особенностей текста помогает прояснить не только авторство данной, наиболее полной из ранних биографий ученого, но и позволяет вскрыть подоплеку некоторых описываемых или же умалчиваемых в ней событий. Обе токийские публикации, в силу значимости материала и недоступности данного эмигрантского журнала для широкого читателя, воспроизведены в современной графике, но с максимальным сохранением подлинной орфографии и с необходимыми комментариями.

 

Abstract

The article is devoted to the personality of a famous Tatar scholar, theologian, and historian Murad Ramzi (Mukhammad Murad al-Mekki, 1853-1934). Despite the significant number of studies that have appeared in the last two or three decades, some aspects of his biography remain understudied. The same can be said about his intellectual heritage, which, in general, is still insufficiently included in the context of the evolution of the Turkic-Tatar theological and historical thought of the first third of the 20th century. The present work resulted from two articles published in a Tokyo journal “Yana yapon muhbire” (Bulletin of New Japan), which appeared in early 1935. Those are a brief obituary informing about the death of Murad Ramzi and a more detailed biographical article about the deceased signed by the initials “G. I.”. The work’s introduction part analyzes the circumstances under which the article was written and considers the problem of the authorship of the sheikh’s biography, as well as the fate of his private archive. Based on a thorough analysis of various stylistic and factual evidence, it is suggested that Gabderashid Ibragimov, as well as Murad Ramzi’s eldest son Fekhmi Murad, can be considered the co-authors of the article published in “Yana yapon muhbire” journal in the spring of 1935. Including the article in the historical context of the existence of the Turkic-Tatar migrant community and careful analysis of the content and stylistic peculiarities of the text help to clarify the authorship of this most comprehensive of the scholar’s early biographies and to reveal the background of some described or hidden events. The both Tokyo publications, due to the significance of the material and the inaccessibility of this migrants’ journal for the reading public, are reproduced in modern graphics but with maximum preservation of the original spelling and necessary comments.

 

Ключевые слова

Мурад Рамзи аль-Мекки, Габдерашид Ибрагимов, Фехми Мурад, некролог, татарская эмигрантская печать, журнал «Яңа япон мөхбире», «Новый японский вестник», Токио.

 

Keywords

Murad Ramzi al-Mekki, Gabderashid Ibragimov, Fekhmi Murad, obituary, Tatar migrant press, “Yana yapon muhbire”, Tokyo.

 
Благодарность
Выражаю благодарность А. Сибгатуллиной и Д. Брилевой за техническую помощь в подготовке статьи.

 
Acknowledgement
I record appreciation to A. Sibgatullina and D. Brileva for their technical assistance in preparation of the article.

 

Несмотря на появление в последние годы большого числа публикаций, в нашей национальной истории еще остается немало исторических фигур, которых можно было бы назвать «малоизвестными» или точнее «слабоизученными». К числу подобных исторических персон можно отнестии Мурада Рамзи (Мухаммад Мурад аль-Мекки) ‒ известного татарского ученого, теолога и историка. В основу нашей работы легли две публикации в токийском журнале «Яңа япон мөхбире» (Новый японский вестник), появившиеся в начале 1935 г.1 Речь идет о кратком некрологе с сообщением о смерти Мурада Рамзи (№ 25, январь 1935 г.) и обстоятельной статье, подписанной «Г. И.», с подробной биографией покойного (№№ 26-28, февраль-апрель 1935 г.). Обе токийские публикации, в силу значимости материала и недоступности данного эмигрантского журнала, воспроизведены в современной графике, но с максимальным сохранением подлинной орфографии и необходимыми комментариями.

Историографический контекст:

фигура Мурада Рамзи в современной научной литературе

Прежде чем анализировать токийскую публикацию, следует несколько слов сказать об имеющейся на сегодняшний день историографии проблемы. Как и большинство татарских мыслителей и исламских богословов, тем более оказавшихся в эмиграции, в советское время имя Мурада Рамзи было надолго вычеркнуто из литературы и, отчасти, из исторической памяти народа. Ситуация стала кардинально меняться лишь в перестроечный период. На рубеже 1980-1990-х гг. в отечественной исторической науке произошел кардинальный поворот от вчерашних «кумиров», в лице революционеров и партийных деятелей, к незаслуженно забытым историческим персонам, среди которых был и Мурад Рамзи. Только в течение двух-трех десятилетий появилось довольно много работ, которые можно было бы разделить на следующие условные группы.

В первую группу можно отнести публикации общего плана, освещающие основные вехи жизненного пути и творческого наследия ученого (публикации Н. А. Гараевой, Д. Гарифуллина, М. А. Усманова и др.)2. Особо хочеться отметить статью Н. А. Гараевой, а также новейшую обстоятельную работу турецкого исследователя Абдулсаита Айкута (Abdulsait Aykut)3, которая базируется на диссертации, защищенной в 2015 г. в США. В этих двух работах биография ученого освещена, на сегодняшний день, наиболее полно. В источниковом плане статьи Н. А. Гараевой и А. Айкута в значительной степени восходят к автобиографическим заметкам самого Мурада Рамзи, созданным в 1899-1900 гг., а также к биографии ученого, написанной Ахметом Тимером по случаю 130-летнего юбилея богослова4. Помимо этих источников, статья Н. А. Гараевой (1990) базируется на данных токийской публикации «Г. И.», которая представлена ниже, но с некоторыми упущениями.

Отдельные аспекты биографии и деятельности Мурада Рамзи нашли отражение в работах, посвященных контактам волго-уральских татар с мусульманами Османской империи (А. Т. Сибгатуллина), а также с европейскими ориенталистами (И. В. Зайцев, М. Чанышев, М. Ерзин)5. В частности, в монографиях Малика Чанышева и Мунира Ерзина представлена редкая фотография, отражающая контакты Мурада Рамзи со шведским ученым и путешественником Свеном Гединым6.

Помимо статей биографического плана, за последние тридцать лет появилось довольно много работ источниковедческого характера, где представлен анализ отдельных трудов Мурада Рамзи7. Упомянутые публикации раскрывают лишь некоторые аспекты творчества ученого. Его богословское и историческое наследие, хотя частично и переиздано, в целом еще слабо включено в контекст эволюции тюрко-татарской богословской и исторической мысли первой трети ХХ столетия.

Хотя, вопреки утверждению А. Айкута, фигура и творчество Мурада Рамзи отнюдь не обделены вниманием исследователей, еще остается довольно много сюжетов в его биографии, окутанных завесой тайны и недосказанности. Думается, что выявление и обнародование новых документов, особенно свидетельств современников и близких ему людей, имеет определенную ценность. Представленный ниже текст из журнала «Яңа япон мөхбире» может быть отнесен к такому ряду ценных, но в то же время противоречивых свидетельств.

Публикации о Мураде Рамзи в журнале «Яңа япон мөхбире»:

проблема авторства

Как уже было сказано, в своей ранней статье Н. А. Гараева частично использует материалы этой публикации, дополняя их небольшими вставками и уточнениями из других источников. Но есть два обстоятельства, которые актуализируют новое обращение к первочисточнику, т. е. к статье, вышедшей в 1935 г. в журнале «Яңа япон мөхбире». Во-первых, очевидно, что в начале 1990-х гг. Н. А. Гараева располагала лишь двумя из трех частей указанной публикации, а потому ряд свидетельств и фактов остались не упомянутыми. Наконец, не атрибутировано авторство токийской статьи, что связано с незнанием обстоятельств написания этой статьи, а также неосведомленностью о более широком контексте бытования тюрко-татарской эмиграции, которая определяла характер многих публикаций журнала «Яңа япон мөхбире»8.

Одна из важных проблем – установление авторства указанной статьи. С большой долей вероятности можно утверждать, что за инициалами «Г. И.» скрывался Габдерашид Ибрагимов (1857-1944)9. На это указывает не только то обстоятельство, что такими же инициалами Габдерашид Ибрагимов подписывал ряд других публикаций в данном журнале, но и некоторые пассажи в самом тексте, столь характерные для его авторского стиля. Известно, что после переезда в конце 1933 г. в Токио Габдерашид Ибрагимов начинает активно сотрудничать с журналом, выходившим в японской столице под редакторством Мухаммад-Габдулхая Курбангалиева (1889-1972). Свои статьи на разнообразные темы Габдерашид Ибрагимов обычно публиковал под разными именами: «Г. И.», «Г. Ибрагим», «Габдерашид», «Габдерашид Ибрагим». Будучи близко знаком с Мурадом Рамзи еще с конца XIX столетия (то есть со времен пребывания обоих на Ближнем Востоке, точнее в Мекке), разделяя многие его взгляды и убеждения, Габдерашид Ибрагимов не мог остаться в стороне и не откликнуться на смерть своего друга.

В то же время, очевидно, что в значительной части статья Габдерашида Ибрагимова базируется на материалах и свидетельствах более осведомленного респондента. Таковым мог быть старший сын Мурада Рамзи – Фехми Мурад, в то время проживавший в немецкой столице. На эти контакты указывает заключительная ремарка, а также опубликованный в конце статьи берлинский адрес сына Мурада Рамзи10. Относительно простой язык статьи довольно сильно контрастирует с обычным языком и стилем, характерными для большинства публикаций самого Габдерашида Ибрагимова, что также может указывать на принадлежность «авторства» большей части текста Фехми Мураду. Строго говоря, соавторами этой статьи следовало бы назвать обоих: и Фехми Мурада, и Габдерашида Ибрагимова.

В статье очень подробно представлена информация о таких эпизодах из биографии ученого, как «мекканский период», годы пребывания на территории России (1914-1918), обстоятельства ареста, освобождения и затем «фактического» бегства в Синцзянь, а также факт его поездки в Турцию для проведения операции на глаза при непосредственном участии старшего сына. Наконец, и это заслуживает особого внимания, очень подробно описаны последние годы пребывания Мурада Рамзи в Чугучаке, его участие в национально-освободительном движении (история «Восточно-Туркестанской исламской республики») и попытки наладить общетюркский фронт борьбы против советско-китайской власти в Восточном Туркестане11. Эта страница биографии Мурада Рамзи особенно интересна, так как о ней известно чрезвычайно мало12, а также потому, что позволяет расширить наши представления об участии представителей татарской диаспоры в событиях 1930-х гг.13 Вся подобная информация могла быть сообщена лишь людьми из ближайшего окружения Мурада Рамзи, которые были рядом с ним уже в 1920-1930-е гг., чего нельзя сказать о Габдерашиде Ибрагимове.

В то же время в токийской биографии ученого есть еще несколько моментов, на которые следует обратить внимание. Среди близких Мураду Рамзи людей неоднократно упоминается «Рашид казый», причем упоминается в третьем лице! В то же время вне данной публикации остаются факты, свидетельствовавшие об очевидных и долговременных контактах между ними. Например, в статье не упоминается о сотрудничестве Мурада Рамзи с журналом «Тәгаруф-и мөслимин» («Мөселманларны үзара таныштыру» / «Ознакомление мусульман друг с другом») (1910-1911), издававшимся в Стамбуле группой татарских интеллектуалов под идейным руководством Габдерашида Ибрагимова14. Особенно примечательна опубликованная в этом журнале за подписью Мурада Рамзи декларация Японского азиатского общества (Азия Гикай Дайто / Great East Society). Хотя в токийской статье этот факт не упоминается, очевидно, что данная декларация была прислана ему из Токио именно Габдерашидом Ибрагимовым (1909).

Также немного удивительно, что в анализируемой статье не упоминается возможная встреча Мурада Рамзи и Габдерашида Ибрагимова в Мекке во время хаджа 1927 г. Вероятно, учитывая негативный шлейф вокруг данного вояжа Г. Ибрагимова на Ближний Восток и его сомнительные контакты с представителями Советской России, автор статьи не стал акцентировать на этом внимание. Если автором анализируемой статьи являлся сын покойного (т. е. Фехми Мурад), эти вопросы снимаются автоматически. Примечательно, что Муса Бигиев, отправившийся в том же 1927 г. в паломничество, в своем дневнике также не упоминает о возможной встрече со своими земляками, считая, что в тот год он был единственным россиянином, совершавшим хадж15.

В целом, можно сказать, что многочисленные случаи умолчания различных фактов взаимодействия между Габдерашидом Ибрагимовым и Мурадом Рамзи, и наоборот, упоминание событий, в которых он явно не был осведомлен, ставят под сомнение факт полноценного и единоличного авторства статьи со стороны Г. Ибрагимова.

«Токийская» биография Мурада Рамзи: некоторые проблемы

источникового характера

Обращаясь к различным версиям биографии Мурада Рамзи, следует отметить имеющиеся расхождения относительно дат его рождения и смерти. В частности, автор токийской публикации указывает в качестве даты рождения – 28 октября 1853 г., что расходится как с общепринятой версией – 25 декабря 1855 г. (ее со ссылкой на самого Мурада Рамзи указывают Н. А. Гараева и А. Айкут), так и с другой датой – 10 октября 1854 г. (Ахмет Темир, Н. А. Гараева, И. Р. Насыров). Прояснить ситуацию могли бы записи в метрических книгах села Альмет Мензелинского уезда Уфимской губернии (ныне Республики Татарстан), однако в Государственном архиве РТ метрические книги сохранились лишь с начала 1860-х гг. Но если предположить, что автором (соавтором) токийской публикации являлся Фехми Мурад, то в качестве приоритетной следует считать именно первую дату – 28 октября 1953 г.

Также некоторые расхождения имеются и в отношении даты смерти ученого. В январском номере журнала (№ 25, 1935), т. е. вскоре после смерти Мурада Рамзи и до появления обширной его биографии, был опубликован короткий некролог с фотографией. Этот факт ставит под сомнение широко распространенную дату смерти Мурада Рамзи как 5 октября 1935 г., которая дается со ссылкой на Ахмет-Заки Валиди. Предложенная Ахмет Темиром дата – 2 апреля 1934 г., вероятно, ближе к истине16. Думается, что даты рождения и смерти шейха еще нуждаются в окончательном уточнении.

В токийской статье неоднократно упоминается об особой «нелюбви» Мурада Рамзи к Мусе Бигиеву, многочисленные «антибигиевские» статьи на страницах татарских изданий, оппонирование последнему во время дискуссии по женскому вопросу на Всероссийском съезде мусульманского духовенства (июль 1917 г.17) и пр. Фактически, Муса Бигиев был единственным оппонентом Мурада Рамзи, неоднократно упоминаемым в этой публикации. Вероятно, эти «антибигиевские» чувства всецело разделялись и автором статьи Габдерашидом Ибрагимовым, поэтому он акцентирует на нем особое внимание. В то же время в статье ничего не говорится о критике Мурадом Рамзи Багаутдина Ваисова и его последователей, которых принято причислять к крайне консервативному крылу исламского дискурса среди волго-уральских мусульман-татар18.

В целом, круг друзей и единомышленников шейха, обозначенный в токийской статье, весьма впечатляющ: «Среди людей, близких к покойному, были: Галимджан хазрат [Баруди] из Казани, Садык хазрат из Каргалы, Зайнулла ишан [Расулев] из Троицка, Рашид казый [Ибрагимов], Салахетдин хазрат из Тузтубе, Хамза хазрат из Томска, Риза казый [Фахретдин], Габдулхак хазрат из Семипалатинска, Саид-Камал хазрат из Чугучака, Дамулла Юлдаш из Хоканда, Дамулла Габдурразак из Бухары и др. Более же всего он недолюбливал Мусу эфенди Бигиева, а также следовавших за ним молодых имамов и красноротых мугаллимов. В целом, Мурад эфенде проявлял глубокое уважение к нашим улемам и национальным лидерам, одновременно выступал против легкомысленных татарских мулл, которые были левых взглядов и позволяли нападки на улемов»19. Среди упомянутых в статье друзей Мурада Рамзи довольно много тех, кого принято причислять к идеологам и лидерам джадидизма. В то же время известно о тесном сотрудничестве Мурада Рамзи с журналом «Дин вә мәгыйшәт» (Религия и жизнь), который пользовался крайне негативной репутацией среди джадидистов и реформаторов. Судя по всему, личные взаимоотношения и контакты не всегда определялись идеологическими мотивами.

В этой связи следует сказать несколько слов о той дилемме, которая была обозначена в статье А. Айкута: был ли Мурад Рамзи кадимистом или джадидистом? Какова была причина и траектория эволюции Мурада Рамзи от исламского интеллектуала к тюркскому националисту? Состоялось ли в итоге его возвращение от «ультранационализма» к религиозному обновлению? Очевидно, что однозначные ответы здесь неприменимы. Можно полностью согласиться с тезисом, что мировоззрение Мурада Рамзи было комплексным и изменчивым, не подлежащим однозначной упрощенной трактовке. Оно отражает сложный и амбивалентный характер российского исламского дискурса в условиях модернизации и вестернизации мусульманского мира первой трети ХХ столетия.

Еще один тезис, неоднократно акцентируемый в посмертной статье, – отсутствие у Мурада Рамзи «узкого татарского национализма»: «Хотя покойный родился в Казани, он не был узким [татарским] националистом. Он полагал, что все тюркские народы, проживающие в Казани, Уфе, Ташкенте, Ургенче, Алма-Ате, Петропавловске, Хотане, Кашгаре, Турфане, Алтае и на Урале, должны быть едины. В своих проповедях он никогда не говорил “мы – татары”, а всегда использовал выражение “мы – мусульмане, тюрки”»20. Аналогичные мысли повторяются неоднократно. Эти тезисы очень сильно коррелируют с другими статьями Габдерашида Ибрагимова того же времени. Они вполне понятны, если учесть ожесточенное идейное противостояние двух групп – «исхакистов» и «курбангалиевцев». В этом противостоянии в 1934-1935-х гг. Габдерашид Ибрагимов принимал непосредственное участие, хотя редко участвовал в публичной полемике враждующих группировок. Скорее он выступал на стороне Габдулхая Курбангалиева в качестве «серого кардинала». Но сам Габдерашид Ибрагимов в ряде своих публикаций тех лет резко критиковал «узких татарских националистов» (прежде всего, Гаяза Исхаки и его сторонников), апеллируя неизменно к широким мусульманским кругам и идее общеисламского единства.

Таким образом, помещение статьи в исторический контекст бытования тюрко-татарской эмигрантской общины, тщательный анализ содержания и стилистических особенностей текста помогает прояснить авторство этой полуанонимной статьи, которая является базовой для наших знаний о личности Мурада Рамзи. Более того, анализ токийской статьи не просто помогает воспроизвести те или иные фактические данные, но и позволяет вскрыть подоплеку некоторых описываемых или же умалчиваемых событий.

Судьба персонального архива Мурада Рамзи

Можно предположить, что все научное наследие Мурада Рамзи, включая архив и библиотеку, было распределено между его детьми. Известно, что у него было трое сыновей (Фехми, Анвар и Мунир) и две дочери (Ситдика и имя второй неизвестно), которые проживали в Чугучаке. Старший из сыновей – Фехми Мурад (Фехми-Хасан Мурад оглу, Fehmi Murad, ? – 1965) – после завершения гимназического курса в Турции приехал в Германию, где в конце 1920 – начале 1930-х гг. учился на медицинском факультете Берлинского (ныне Гумбольдтского) университета21. Известно, что в берлинский период Фехми Мурад поддерживал контакты с некоторыми членами тюрко-татарской общины, обосновавшейся в немецкой столице. После получения специальности фармаколога он переехал в Джидду и Мекку, где позднее, помимо владения аптечной сетью, также участвовал в основании и деятельности эмигрантского сообщества из числа казанских татар.

После смерти отца Фехми Мурад, вероятно, отправил Габдерашиду Ибрагимову в Токио послание, в котором поделился с последними многими сведениями. Именно они и легли в основу публикуемой ниже статьи-некролога. Помимо этого, он обратился через татарскую прессу, в том числе и со страниц журнала «Яңа япон мөхбире», к тюрко-татарской общественности с просьбой прислать ему документы и свидетельства, имеющие отношение к его отцу. Представляется немного удивительным, что в издаваемом в это время в Берлине журнале «Яңа милли юл» (Новый национальный путь) нет никаких материалов, имеющих отношение к Мураду Рамзи. Очевидно, что Фехми Мурад не имел позитивных контактов с членами редакции берлинского журнала и не прибегал к информационным возможностям данного издания, которое очевидно превосходило токийский журнал в плане распространенности и влиятельности в эмигрантской среде.

Важно еще одно обстоятельство: очевидно, что довольно тесные и близкие отношения сложились между Фехми Мурадом и Ахметом Темиром (Әхмәт Тимер, Әхмәт Рәшит улы Яруллин, 14.11.1912-19.04.2003), чей отец являлся учеником Мурада Рамзи еще в мекканский период жизни шейха. Известно, что отец Ахмета Темира Рашид Яруллович Яруллин (1880-27.05.1938) был арестован весной 1937 г., осужден как участник «националистической повстанческой организации Атласова [Хади Атласи]» к высшей мере наказания и расстрелян через год в Казани22.

Сам Ахмет Темир, успевший в конце 1920-х гг. нелегально перебраться в Турцию, в середине 1930-х гг. также приехал в берлинскую столицу для получения высшего образования. В отличие от своего друга, Ахмет Темир избрал другую сферу деятельности – тюркологию. После защиты докторской диссертации, в период Второй мировой войны вернулся в Турцию, где стал видным турецким тюркологом. Важно сказать, что после смерти друга Ахмету Темиру перешла значительная часть семейного архива Мурада Рамзи и Фехми Мурада. В этом собрании, в частности, сохранились рукописи Мурада Рамзи, его путевые заметки по итогам поездок по Восточному Туркестану, Афганистану и Индии, некоторые тексты и эссе, написанные в Мекке и Медине, а также воспоминания самого Фехми Мурада23. Некоторые из этих материалов Ахмет Темир использовал при написании широко известной биографии видного татарского богослова. К сожалению, после смерти Ахмета Темира эти тексты «затерялись» и, по словам А. Айкута, поиски их пока не увенчались успехом24.

Вероятно, часть личного архива Мурада Рамзи, особенно имеющая отношение к «туркестанскому периоду» (1920-1930), сохранилась у других его детей. В частности, хранившаяся в семейном архиве его дочери Ситдики копия перевода Корана, вероятнее всего, была сожжена хунвейбинами в период т. н. Культурной революции 1960-1970-х гг. По словам Мунира Ерзина, бесчинствовавшие хунвейбины уничтожили большое количество рукописных текстов и более 500 экземпляров книг из личной библиотеки Мурада Рамзи25. Среди уничтоженных рукописей, возможно, был и текст под названием «Шәркый Төркестан», не обнаруженный до настоящего времени26.

Показательна судьба чрезвычайно важного труда Мурада Рамзи – комментированного перевода Корана на тюркский язык, осуществленного им в 1927 –начале 1930-х гг., т. е. в период проживания в Чугучаке. О существовании неопубликованной рукописи комментированного перевода Корана на «тюркский язык» упоминается и в токийской биографии, и в статье Абдулсаита Айкута, и в монографии Мунира Ерзина27. Интересно, что Абдулсаит Айкут делает предположение о языке этого перевода в пользу татарского языка, т. е. родного языка самого переводчика. Думается, что это не совсем верно. Данный «тюркский» язык был ближе к уйгурскому языку (или чагатайскому наречию), более распространенному среди тюркского населения Синьцзяна. Именно они были основными читателями и потребителями этого перевода-комментария. К тому же, на основании этого тюркского перевода, впоследствии дунгане должны были осуществить перевод Корана на китайский язык.

Сами обстоятельства составления этого перевода описаны в журнале «Яңа япон мөхбире». Интересна и показательна судьба этой рукописи. После того как перевод был завершен, в 1931 г. рукопись была переписана набело неким Гиммадином Мухаммедгариф улы Абубакировым. Затем копия была передана на хранение дунганским муллам г. Урумчи, вероятно, для дальнейшего перевода на китайский язык. После смерти Мурада Рамзи рукопись была возвращена временными хранителями наследникам. Последующая ее судьба оказалась довольно трагичной: часть рукописи была изъята и в начале 1960-х гг. передана на хранение в Общественную академию Синьцзян-Уйгурского автономного округа28. Другая часть (или копия?) рукописи погибла.

Более благополучно сложилась судьба мекканской коллекции Мурада Рамзи, которая в период основания Королевства Саудовской Аравии была включена в Главную библиотеку аль-Харам аль-Шариф (General Libraryofal-Haramal-Sharif)29.

Таким образом, очевидно, что предстоят еще новые поиски. Вероятно, исследователей могут ждать новые находки из наследия Мурада Рамзи и его потомков. В этой связи предлагаемая читателям статья памяти Мурада Рамзи, опубликованная в токийском журнале за подписью «Г. И.», но очевидно, написанная при участии старшего сына Фехми Мурада, представляет особую источниковую ценность и сыграет свою роль при написании полной и всесторонней биографии ученого.

 

ПРИМЕЧАНИЯ:

1. Г. И. Мәрхүм Морад әфәнде Мәкки // Яңа япон мөхбире. ‒ 1935. ‒ № 26 (февраль). ‒ Б. 32-36; № 27 (март). ‒ Б. 32-35; № 28 (апрель). ‒ Б. 36-44.

2. Гәрәева Н. Кем ул Морад Рәмзи // Казан утлары. ‒ 1990. ‒ № 2. ‒ Б. 171-174; Гараева Н. Мурад Рамзи // Духовная культура и татарская интеллигенция. – Казань, 2000. ‒ С. 54-60; она же. Мурад Рамзи // Татарские интеллектуалы: исторические портреты. 2-е изд. / Сост. Р. Мухаметшин. – Казань, 2005. ‒ C. 70-78. Гарифуллин Д. Морат Рамзи – Бикчура хан оныгы // Гасырлар авазы – Эхо веков. ‒ 2001. ‒ № 1/2. ‒ С. 223-227; Усманов М. А. Мурад Рамзи // Татарская энциклопедия. ‒ Т. 4: М-П. – Казань, 2009. ‒ С. 279.

3. Aykut A. Muhammad Murad Ramzi (1855-1935) and his works // Крымское историческое обозрение. ‒ 2016. ‒ № 2. ‒ С. 8-26. Özel A. Muhammed Murad Remzi / Türkiye Diyanet Vakfı (TDV): İslam Ansiklopedisi. ‒ Ankara, 2007. ‒ Vol. 34. ‒ P. 567-568.

4. Temir A. Doğumunun 130. ve Ölümünün 50. yılı dolayısıyla Kazanlı Tarihçi Mehmet Remzi, 1854-1934 // Türk Tarih Kurumu Belleten. ‒ Vol. 50. ‒ № 197 (1986). ‒ P. 495-506.

5. Зайцев И. Мурад Рамзи и Арминий Вамбери // Гасырлар авазы – Эхо веков. ‒ 2001. ‒ № 3/4. ‒ С. 71-75; Сибгатуллина А. Т. Контакты тюрок-мусульман Российской и Османской империй на рубеже XIX-XX вв. – М., 2010. ‒ С. 68-70.

6. Чанышев М. Кытайда татар мәгарифе тарихы. – Казан, 2007. Фотоклейка; Ерзин М. Из глубин Евразии. Научно-популярное издание. – Алматы, 2015. ‒ С. 288.

7. Гараева Н. А. Традиции татарской историографии XIX века и «Талфик ал-ахбар…» М. Рамзи // Проблемы преемственности в татарской исторической мысли. – Казань, 1985; Насыров И. Р. Духовный отец нации // Ватандаш. ‒ 1998. ‒ № 9. ‒ С. 119-122; Шакуров Ф. Развитие исторических знаний у татар до февраля 1917 г. – Казань, 2002. ‒ С. 47-49; Хамидов Е. Н. Труд историка Мурата Рамзи «Зайнулла бин Хабибулла» и его значение для изучения биографии Зайнуллы Расулева // 1-й Казанский международный научный форум «Ислам в мультикультурном мире» 1-3 ноября 2011 г. (г. Казань, Республика Татарстан). Материалы форума. – Казань, 2012. ‒ С. 291-297; Ахмадуллин С. З. Мурад Рамзи и его касыда о Зайнулле Расулеве // Проблемы востоковедения. ‒ 2013. ‒ № 2 (60). ‒ С. 73-78; Сибгатуллина А. Т. Метаморфозы панегирического жанра в татарской литературе (Metamorphoses of Panegyricalgenrein Tatar Literature) // Tatarica. ‒ 2013. ‒ № 1. ‒ С. 127-143; Хасавнех А. А. Агиографическое сочинение Мурада Рамзи «Драгоценности благих деяний…» // Вестник Казанского государственного университета культуры и искусств. ‒ 2013. ‒ № 1. ‒ С. 54-59; Сайфетдинова Э. Г. Источниковая база сочинения Мурада ар-Рамзи «Талфик ал-ахбар ва талфик ал-асар фи вакаи Казан ва Булгар ва мулюк ат-татар» (Золотоордынский период) // Золотоордынская цивилизация. ‒ 2016. ‒ № 9. ‒ С. 153-157; Мурад Рамзи. Талфик аль-ахбар ва талких аль-асар фи вакаи’ Казан ва Булгар ва мулюк ат-татар / Науч. ред., авт. вступ. статьи и комментариев С. И. Хамидуллин. – Т. I. – Уфа: БашГУ; Шежере; НБ РБ; Китап, 2017. – 600 с.

8. О журнале подробнее см.: Усманова Д. М. Журнал «Яңа япон мөхбире» как источник по истории татарской эмиграции на Дальнем Востоке в 1930-е гг. // Культурные, экономические, технологические контакты и взаимодействие Японии и Татарского мира: история и современность. Сборник научных трудов. Вып. II. – Казань, 2018. ‒ С. 177-188.

9. О нем подробнее см.: Габдерәшит Ибраһим: фәнни-биографик җыентык. – Казань, 2011.

10. Г. И. Күрс. хез. ‒ 1935. ‒ № 28. ‒ Б. 44.

11. О событиях в Восточном Туркестане подробнее см.: Абдуллаев К. От Синьцзяна до Хорасана. Из истории среднеазиатской эмиграции ХХ века. ‒ Душанбе, 2009. ‒ 572 с.; Гасанлы Дж. Синьцзян в орбите советской политики: Сталин и мусульманское движение в Восточном Туркестане (1931-1949): монография / Пер. с азерб. Ф. Гаджиева. – М., 2015. – 360 с.

12. На это указывается и в обстоятельной новейшей публикации: Aykut A. Muhammad Murad Ramzi... ‒ P. 10, 13.

13. О татарской общине в Синьцзяне, в том числе в гг. Кульджа, Урумчи и Чугучак, см.: Госманов М. Ябылмаган китап яки чәчелгән орлыклар. – Казан, 1996. ‒ 206 б.; Ерзин М. Указ. соч. ‒ 519 с.

14. Тематический обзор публикаций Мурада Рамзи на страницах этого журнала см.: Aykut A. Muhammad Murad Ramzi... ‒ P. 19.

15. Хәйретдинов А. «Русиядән димәк мөмкин йалңыз бән...» Муса Бигиевның 1927нче елгы хаҗнамәсе. Тарихи-документаль очерк. – Казан, 2016.

16. Aykut A. Muhammad Murad Ramzi... ‒ P. 13.

17. Следует отметить, что вопреки некоторым утверждениям (Aykut A. Muhammad Murad Ramzi... ‒ P. 19-20), Мурад Рамзи не принимал участие в работе 1-го Всероссийского мусульманского съезда, состоявшегося в Москве в мае 1917 г.

18. Подробнее см.: Усманова Д. М. Мусульманское «сектантство» в Российской империи: «Ваисовский Божий полк староверов-мусульман». 1862-1916 гг. – Казань, 2009. ‒ С. 43.

19. Г. И. Күрс. хез. ‒ 1935. ‒ № 26. ‒ Б. 36.

20. Шунда ук. ‒ № 28. ‒ Б. 42.

21. С марта 1928 по январь 1929 г. Фехми Мурад был слушателем курсов немецкого языка при Немецком институте для иностранцев (Deutsches Institut für Ausländerander Universität Berlin). Только окончив эти курсы и выдержав соответствующие испытания, он получил возможность быть зачисленным в студенты медицинского факультета университета.

22. База данных: Жертвы политического террора в СССР. Электронный ресурс. Режим доступа: http://base.memo.ru/person/show/542052.

23. Temir A. Doğumunun 130... ‒ Р. 495-506.

24. Подробнее см.: Aykut A. Muhammad Murad Ramzi... ‒ P. 20.

25. Ерзин М. Указ. соч. ‒ С. 287.

26. Г. И. Күрс. хез. ‒ 1935. ‒ № 26. ‒ Б. 35.

27. Подробнее см.: Ерзин М. Указ. соч. ‒ С. 286-289.

28. Вероятно, опубликованная М. Ерзином фотокопия страницы перевода Корана (с. 289) была взята из этой уцелевшей части.

29. Aykut A. Muhammad Murad Ramzi... ‒ P. 13.

 

№ 1. Морад әфәнде Мәккинең вафаты

Милләтемезнең мәшһүр голямасындан вә мөвәррихләрендән әш-шәйх Мөхәммәд Морад әфәнде Рәмзи-Мәкки җәнапләре Төркестан Шәрекътә, Чөгүчәк шәһәрендә 80 яшендә вафат итмешдер. Мәрхүм асылда Уфа вилаяте, Минзәлә уезды, Әлмәт авылындан булып, 20 яшьләрендә тәхсил-гыйлем өчен Бохарага вә андан Һиндстан аркылы Хиҗазга, Мәккә-и мөкәррәмәгә барып, шунда 40 еллар мөҗавир[1] булып икамәт итү сәбәпле, Морад әфәнде Мәкки дип йөртелә иде. Русиягә кайткан вакытда, җиһан-е мөхарәбә гомумиясе[2] сәбәпле, бүленеп калып, соңра Русия дәхиле ихтилял вә сугышлар заманында Төркестан тарафына Чөгүчәккә барып, 15 ел анда икамәт вә тәдристән[3] соңра вафат итмешдер. Мәрхүмнең тәрҗемә-и хәле илә бергә милләтемез өчен кыйммәтле гыйльми хезмәтләре киләчәк гадәд «Яңа япон мөхбирендә» басылачакдыр. Мәрхүмнең өч угълы вә ике кызы калмышдыр.

Яңа япон мөхбире. ‒ 1935. ‒ № 25. ‒ Январь. ‒ Б. 59.

 

№ 2. Мәрхүм Морад әфәнде Мәкки

Үткән гадәд мөхбиребездә Морад әфәнде Мәкки җәнапләренең вафат хәбәре язылмыш иде. Мәрхүм, халкымыз арасында җитешкән мәшһүр ислам галимнәрендән булып, Уфа вилаяте Минзәлә уезды, Әлмәт авылында 28нче октябрь 1853 милади елда дөньяга килмешдер. Фәкыйрь бер гаиләдән булып, ата тарафы гади авыл кешесе вә ана тарафы мулла вә хәзрәтләр булмышдыр. Үз авылында иптидаи тәхсилдән соңра, Казан вә Кышкарга барып, андан 20 яшьләрендә Ташкендка килеп, андан алтайлы Габделмөэмин ишан берлән танышып, Бохарага бара. Бохарадан Әфганистан аркылы коры юл берлән Хиҗазга барырга чыксалар да, юлының авырлыгы сәбәпле, сал берлән Синд ниһазындан Җәлалабадга чыгып, андан Һиндстандга, Пешаварга киләләр. Пешаварда берничә ел тәхсилдән соңра Мәккә-и мөкәррәмәгә барып, андагы татар тәкияләрендән беренә кереп, тәхсилен тәмам итә, вә остазына мөгәвин булып, монда дәрес укыта башлыйдыр. Монда үзенең танышдыгы якдашларындан сәүдәгәр Габдеррахмән әфәнде мәрхүм, илгә кайтып, үзенең Әсма исемле сеңлесен алып барып, Морад әфәндегә рәфикалыкка бирә. Вә Морад әфәнде дә Мәккәдә иҗарәгә йөреп алып, шунда берләшеп каладыр.

Шул еллар илемездән Хиҗазга барган Йосыф хаҗи Диберди[4] Морад әфәндегә ихлас багълап, Морад әфәндегә Мәккә-и мөкәррәмәдә бер тәкия алып бирә. Бу тәкия элек бер төрек табибының йорты булып, 15 мең алтын тәңкәгә алына. Вә Морад әфәнде исеменә вакыйф кылына. Егерме бүлмәдән гыйбарәт булган бу өч катлы тәкиянең астагы каты илемездән (Русиядән) килгән фәкыйрь вә тырыш шәкердләргә вә калган өст катлары мәрхүмнең үзенә тәхсис ителә. Вә монда Морад әфәнде дәрес укыта башлыйдыр. Морад әфәнде Мәккәдә тарикать юлына кереп, нәкъшибәнди тарикатендә ишанлык дәрәҗәсен ала. Вә Мәккәдә тарикать шәйхләренең мәшһүрләрендән булган имам Раббани[5] хәзрәтләренең ике җилдлек «Мәктүбат» нам китабын фарсычадан гарәпчәгә тәрҗемә кыла. Вә «Рәшахәт әл-каләм» нам фарсыча тарикать китабын да гарәпчәгә тәрҗемә кыла. Вә бу китапларны мәрхүмнең остазлары табигъ итдереп, нәшер ителәдер. Иснаде[6] мәрхүм Сәгыйд Мөхәммәд Салих Зәвави (Мөхәммәд Салих аз-Зәвахири) вафаты чагында мәрхүмне үз урынына шәйх кылып калдыра. Мәрхүм Мәккә-и мөкәррәмәдә тордыгы заманы һәр көн таң берлән Хәрам шәрифкә барып, намаздан соң шәкердләрне җыйнап, Кәгъбәтуллаһ[7] каршысында дәрес бирә. Өйлә ашын илдәгечә һаман бер төсле: ит берлән пешерелгән бәрәңге берлән токмачлы шурпа ашый вә ашдан соң бер сәгать кадәр йоклап, икендегә кадәр янә бер дәрес бирә иде. Биргән дәресләре фикъһ, тәфсир, хәдис вә гарәп әдәбияты булып, илдә мәгъруф төркичә шәкердләрне гарәпчә гыйбарәләрне нәүбәтләп укыгач, Морад әфәнде моңа мәгънә вә изахат бирә. Дәресен һәр вакыт хәмед[8] вә салават[9] берлән башлый иде. Шәкердләренең күбрәге илләремездән Казан, Оренбург әтрафындан, казак сахрасындан, Төркестан вә Дагыстандан килүчеләр иде.

Мәрхүм каты рус дошманы иде. Ахшамдан соң укудыгы гәзитәләрдә рус мәгълүбиятләрен[10] вә русларга каршы хәрәкәтләрне шадланып укый, милләтемезнең рус кулындан кортылуын теләп дога кыла иде. Кич иркенләп чәй эчеп, гәзитәләр укып, сәгать 11ләрдә генә торып, балалары янына барып, аларның өстләрен яба, аларны үбеп, аларга изге догалар кыла вә шундан соң гына түшәккә барып ята иде.

Төркиядә хөррият игъланындан соң мәрхүм, Мәккәнең мәгариф, иганә хәйрия вә бохария, гайн-е зөбидә җәмгыятьләренә әгъза булып сайлана вә мәгариф эшләрендә аның киңәшләре тотыла иде. Хиҗаз әмире Шәриф Хөсәен мәрхүм аны Хәрам шәрифдә дәрес әйтүгә тәгъвин кылып, Хәрам шәриф әйләнәсендә булган мәдрәсәләрнең берендә аңар бер хөҗрә бирмеш иде.

Мәрхүмнең басылган әсәрләре: «Рәшахәт әл-каләм», гарәпчә 2 җилд. «Мәктүбат-ы имам Раббани», 2 җилд, гарәпчә. «Тәлфыйк әл-әхбәр», гарәпчә, 2 җилд, тарих. «Мөшәйгъ Хизбе әр-Рәхман»[11], төркичә, бер җилд. «Мәүлид ән-нәби», төркичә. «Хөррият касыйдәсе». Басылмаган әсәрләре: «Коръән тәрҗемәсе», «Төркестан-е Шәркый», төркичәсендә. «Тәхвил әл-Кәшшаф», гарәпчә тәфсир, 2 җилд. Үзенең «Тәрҗемә-и хәле», төркичә, бер җилд. «Гарәп сарыфы вә нәхү», төркичә, 2 җөзьә. «Гаруз»[12] гарәпчә 1 җөзьә.

Мондан башка мәрхүм Русиядә чыга торган матбугатдан «Әд-дин вә әл-әдәб» мәҗмугасында, «Дин вә мәгыйшәт» мәҗәлләсендә, «Бәянәл-хак» гәзитәсендә яза торган иде. Мәрхүмнең якын күргән затлары: Казанлы Галимҗан хәзрәт[13], Каргалы Садыйк хәзрәт, Троицкий Зәйнулла ишан[14], Рәшид казый[15], Төзтүбә Сәлахетдин хәзрәт, Томский Хәмзә хәзрәт[16], Риза казый[17], Семипалат Габделхак хәзрәт, Чөгүчәк Сәид Камал хәзрәт, Хокандлы дамелла Юлдаш, Бохаралы дамелла Габдерразак вә башкалар булып, иң яратмаган кешесе дә Муса әфәнде Җарулла[18] вә аңа ияргән яшь муллалар вә кызыл авыз мөгаллимнәр иде.

Мәрхүм Муса әфәндегә каршы күп нәрсәләр язды вә боларның бәгъзесе «Дин вә мәгыйшәт» мәҗәлләсендә «Мәкки бүлеменләре» исеме берлән басыла иде. Риза казый Муса әфәндене яклый вә Фатих әфәнде[19] илә алар Муса әфәндегә мөҗтәһид диләр, Морад әфәнде «пүчтәк эт» ди торган иде. Мәкәрҗә голяма съездында[20] да Морад әфәнде Муса әфәндегә каршы куәтле нотыклар сөйләде. Вә Муса әфәндегә рәддия уларак күп китаплар язды.

Гомумән, мәрхүм Морад әфәнде үткән голямаларга, милләтемезнең остазларына хөрмәт итүчән булып, сул мәсләкле вә голямага тел озайтучы җилфараз[21] татар муллаларына бик хилаф иде.

Мәрхүмнең илгә вә Төркестанга булган мәхәббәте бик көчле булганлыкдан, өч-дүрт елда бер кайтып, бу илләрне вә танышларны күреп кайта иде. Сәфәрләрнең берничәсендә рәфикасы да үзенә юлдашлык итде.

Илемездә җәдид-кадим ихтилафы кузгалып, җәдидләрнең башында Галимҗан хәзрәт Баруди торган чакда, илемезнең иске зур мәдрәсәләре Галимҗан хәзрәткә каршы улдыклары хәлдә, Морад әфәнде, Галимҗан хәзрәтне яклап, «Инсаф» исемле китабын яза.[22]

Халкымызның берничәгә бүленеп, татар, мишәр, башкорд, кыргыз, үзбәк, төркмән дип бер-беренә кырын күз берлән карап йөрүләрен бетерү максады илә мәрхүм халкымыз вә илемезнең тарихын яза. Бу «Тәлфыйк әл-әхбәр фи викаигъ Казан» исеме берлән рәсемле вә сурәтле уларак ике җилддә Оренбургда, матбагаи Кәримиядә басылып чыга[23]. Моның басылуы цензор тарафындан авырлыкларга очрап, мөртәд татар профессор Катанов[24] илә Гайнетдин әфәнде Әхмәров аны[25] басдыруга юл бирәләр.

Русиягә каршылыкда гаепләнеп йөргән Морад әфәнде, Романовлар бәйрәме мөнәсәбәте илә гафу ителеп, 1914дә кыска бер мөддәткә[26] гаиләсе илә илгә кайта. Ләкин шул вакытда сугыш башланып, Морад әфәнде Русиядә бүленеп кала. Төркия тәбәгасе[27] булганлыкдан, качып-посып, башка исем астында шул кышны үткәрә. Яз Оренбургка барып, гаиләсен анда калдырып, үзе зур угълыны алып, сугышка иштирак кылу[28] нияте берлән, Иран аркылы Төркиягә үтәргә дип, юлга чыга. Амудәрья берлән Арал дингезе арасында торучы бер каракалпак ишаны Морад әфәндене, күктән төшкән кебек, сөенеп каршы ала. «Вакыт» гәзитәсенең берничә нөсхәсене кулына төшергән ишан, бик куркып кына («ачуланмаса ярар иде», дип) мәрхүмгә күрсәтә. Морад әфәнденең гәзитәне кулына алып, укыганын күргән ишан, җәсарәткә[29] килеп: «Тәкъсир[30], гәзит дигән намәнең бидгатъ вә хәрам булганын ишеткән идем, боларны укытдырып карасам, эчендә яман сүз күрмәдем. Сез ни әйтерсез?», ди. Вә мәрхүмнең җавабындан мәмнүн булган ишан үзенең дә әбүнә[31] булачагын сөйли. Морад әфәнде Хивага карап китәчәк көнендә, ишан аны үзенең мәхәрам[32] бүлмәсенә чакырып, яшерен сурәттә хәлифәмнең гаскәр башлыгы Әнвәр пашам[33] Кафказияне алган икән, Амудәрьядан үтеп, корбан бәйрәмен Каракорумда ишан янында кылам, дигән икән. Аллаһ Тәгалә пашамның бу сүзләрен кабул итсә, килүләренә мөридләремдән өч йөз атлы кеше бирер идем, ди.

Җанид ханның кул астындагы Памут төрекмәнләре күтәрелеп, Хиваны мөхасарәгә[34] алганлыкларындан, мәрхүм Ургәнчдә бер мөддәт туктап, эш озау сәбәпле, пароход берлән Чарчҗоуга барып, Асхабад аркылы Иранга чыгу өчен Петр-Александровскийга (Дүрткүл[35]) килә. Монда ул рус хөкүмәте кулына төшә. Аны хәбескә алырга килгән мөселман казак приставы мәрхүмгә бик каты вә тупас мөгамәлә кыла. (Морад әфәнде бу вакытда башка рәсем вә фамилиядә була). Морад әфәнденең ялган паспортын алып, син Морад булырга кирәк, ди. Килгән хәбәрләргә күрә, төсеңез Морадга охшый, ди. Мәрхүмне хәбес кылып, Дүрткүл хәбесханәсендә өч ай яткызгандан соңра, Чарҗоу, Ташкенд, Самара аркылы тимер тәрәзәле мөхисләр вагонында Себергә җибәрү өчен, Уфага китерәләр. Мәрхүмнең Уфага килүен ишеткәч, дустларындан Латыйф хаҗи Хәким[36], Хәсән Кәрими, Гәмаи Мирза, Мәрьямбикә Солтан[37] вә башкалар аны коткару чарасына керешәләр. Хәсән Акчура[38] да Петроградка барып, дәхилия назире[39] берлән күрешә. Күп йөрүләр вә тырышулар аркасында аны хәбестән чыгаралар вә аны гаиләсе янына Оренбургка барып, сугыш беткәнче полиция назәрате[40] астында яшәргә рөхсәт бирәләр.

Инкыйлабтан соң, Оренбургдан вәкил булып, Казанга голяма съездына бара. Съездда Муса әфәнде хатынларга хөррият вә тигезлек бирелсен, хиҗаб күтәрелсен, дип мәйданга чыкканда, мәрхүм аңар каршы ислам шәригатендә хатынларның хокукы тәмам бирелгән, ислам хатынларның баскан урынлары, мәдәни Аурупа мадәмләренең урынларындан ныграк. Шәригатьдә хиҗаб бар, ләкин заманның агымы табигый рәвешдә үзендән бетерәчәкдер, башка бик мөһим мәүзугълар[41] булганда, мондый мәсьәләләр берлән чуалу ярамый, ди. Муса әфәнденең тискәреләнүен күргәч, сызганып, аңа каршы 14 маддәлек мәгъруза тәкъдим итә. Бу күпчелек берлән кабул ителә. Муллаларның һәммәсе Морад әфәнде тарафында булалар. Муса әфәнде бер ай иярченләре берлән ачуланып мәҗлесдән чыкса да, бераздан янә кире керә.

Съезддан соң Оренбургка кайтып, Хиҗазга бару өчен Казанга килә. Бу вакыт чехлар Казанны алалар. Төрек консулы илә күрешеп, паспортын яңартырга теләгән мәрхүм Москвага бара алмый кала. Сугыш астында калмас өчен авылга чыгалар. Авылдан-авылга йөреп, Бәйрәкәгә[42] кадәр киләләр. Анда Мәсгуд хәзрәт[43] илә мәдрәсәне дәвам итдерәләр. Яз Уфага килеп, андан Кызылъяр, Семипалат аркылы пәришан (бетәшкән) бер хәлдә Чөгүчәккә киләләр. Инкыйлаб башындан бирле Төркестан Шәркыйга килгән зур угълы атасын Семипалатда каршы ала.

Чөгүчәкдә Гарәби Төркестан мәхәлләсенең халкы үз эчләрендә бер өй кира[44] кылып, бөтен кирәкләре берлә хәзерләп бирәләр. Чөгүчәкдә мәдрәсә исемендә гыйлем мөәссәсә[45] булмаганлыкдан, дәресләрне базар мәсҗедендә гомумгә каршы карап, икенде берлә акшам арасында укый. Чөгүчәкнең дәмелла вә муллалары шәкерд булып дәвам итәләр. Бу мәсҗеддә җомга имамлыгы да мәрхүмгә бирелә. Төркестан Шәрыкда беренче мәртәбә сөйләнгән төркичә хотбә аныкы була. Үз телләрендә вә мәрхүм тарафындан сөйләнгән хотбәне халык бик зур дәрд берлә тыңлый. Җомга көнләрне базар мәсҗедендә гадәтдә бик зур булган җәмәгать бердән-бергә арта. Чөгүчәк әйләнәсендән вә башка мәхәлләләрдән халык ага. Урын табылмый. Бик киң булган ишек алды да тула. Кышның иң суык көнләрендә дә хөтбә вакытында мәсҗеднең ишекләре ачылып, тышда утыручыларга ишетергә имкян бирелә.

1921дә Үрүмче вә Турфанларга сәяхәткә барып кайта. [19]23дә күзенә пәрдә төшеп, күрми торган була. Истанбул дәрелмөгаллимендә укуда булган зур угълы кайтып, мәрхүмне Истанбулга алып килеп, күзенең пәрдәсен китәрә. Яңадан күзгә наил булган мәрхүм, бик сөенеп, гаиләсе вә дустлары янына исән-сау кайта. [19]27дә гаиләсен Чөгүчәкдә калдырып, зур вә иң яшь угыллары берлә Русия өстендән хаҗга бара. Илемездән килә торган хаҗисыз калган Хиҗаздагы илдәшләремезнең торышлары тәбагәлекдән чыккан таифдә булган уйлары төрек-гарәп сугышларында тәмаман бозылган. Мәрхүм кулында булган бераз акчасы берлә Хиҗазда гаилә берлә яшәргә имкян булмаганга күрә, Чөгүчәкдә булган өйләрене сатып, кулына җитәрлек акча төшергәч, гаиләсе берлә бөтенләйгә килергә уйлый. Мәккәдәге тәкиясенә якынлардан Шәкүр әфәндене вәкил ясап кайта.

Чөгүчәкдәге өйләрен сатып акча ясарга имкян юк. Бичара халык фәкыйрьләшкән. Алучы табылмый. Болай гына түгел, итеп Хиҗазга барган берлә, анда гаиләне күчендерү авыр булачак.

Халык арасында бик зур нөфүзгә ия булган мәрхүмдән Кытай хөкүмәте шөбһәгә төшә. Шөбһә куркуга әйләнә. Чөгүчәк вәлисе бер көн үзен чакырып, паспортларын вә өй җихатләрен күрергә сорый. Кулында булган Төркия җөмһүрияте паспортын күреп, «алай икән, бу илдә Төркия ватандашларына торырга рөхсәт юк» дип, мәркәздән килгән әмер берлә үзен куа башлый. Паспорт кәгазьләрен кулындан ала. Халык кайгыга төшә. Чөгүчәк, Голҗа, Үрүмченең мөгътабәрене мәхәлләләре вә халык исемендән хөкүмәткә мөрәҗәгать кылып, Морад әфәнденең җирендә торуын үтенәләр. Бу көчле мөрәҗәгатьләрне күргән вәли гомуми әндишәгә[46] төшә. Мәрхүмне Чөгүчәкдән чыгармый торган булалар. Хөдүдтән[47] чыгару әмерен кире алырга мәҗбүр булган вәли гомуми эшне башка якка бора: Морад әфәндене бик зур дин галиме дип ишетдем. Хакыйкатьтә зур галим булса, Коръәнне бу мәмләкәт төркичәсенә тәрҗемә итсен. Тәрҗемәсе хушыма китсә, калыр, булмаса, чыгар ди. Морад әфәнде дә моңар биргән җавапда: Коръәнне тәрҗемә итәргә үземнең ниятем дә бар иде. Бетергәч, үзенә бер нөсхә тәкъдим итәрмен, яратса, китапханәсенә куяр, ди.

Шулай да паспорт вә кәгазьләрне үзенә кайтармыйлар. Мәмләкәт эченә таба сәфәргә чыгарга рөхсәт булмаячагын әйтәләр. Кытай тәбагасенә[48] күчү тәклиф итәләр. Москва-Төркия сәфәрате аркылы Анкарага шикаять ителә. Анкараның Нанкинга кылдыгы протесты файда бирми. Мондан хәбәрдар булган кытайлылар: «син безне хөкүмәткә шикаять кылгансың икән», дип, яңадан ачулана башлыйлар.

Әхбаблары[49] берлә мәслихәтләшә, кытайларның тәклифләрен кабул итәргә була. Гореф-гадәтләре, кием-салымлары, төс вә телләре бер дә кытай булмаган, кытайча бер сүз дә белмәгән бер гаиләгә Кытай тигәсе бул дию ни кадәр көлке бер эш! Бөтен Төркестан Шәркыйда гайян хәл түгелме? Бу өлкәдә яшәмәкдә булган миллионнарча төркиләр эчендә ничә кеше генә кытайча белә икән? Кытайны үзенә дуст вә якын бер милләт дип йөрүче күпме генә ватансыз вә милләтсезләр булыр? Күп булса, 15 кеше. Болар да мөкәммәл белмәгән бичаралар.

Мәрхүм бу тугрыда үзенә мәслихәт биргән дустларына ризалык җавабын биргәндә, кытайларның кулыма бирәчәкләре кәгазь кисәкләре берлә кальбемда[50] вәкагыйдә[51] булмак төркилек хисен кулларына үткәрә алмаячаклар, ди.

Төркестан Шәркыйда башланган истикълял хәбәрләрене вә милли мөҗәһадәләрне ишеткән мәрхүм, яралы юлбарыс куәтенә җитде, урындан кузгалды, илен талап йөрүчеләргә мондан соң тормыш авыр булыр, диде.

Бу сугышларны алып барачак командан вә забитларның вә мәмләкәтне идарә итәчәк адәмләрнең юклыгындан гына әндишәгә төшә. «Хәрб күргән забитлар командасында 1000 данә монтазам[52] тәгълим күргән гаскәремез булса, мәмләкәтне голяма кортармак җиңел булачак, әмма болар кайда?» ди.

Кытайларга каршы берләшкән бер җәбһә[53] хәлендә сугышкан дүнгәнләр берлә халкымыз арасында сугышлар башланганын ишеткән мәрхүм бик каты кайгыра. Харап буламыз, бетәмез, биргән шәһидләремезнең мөкаддәс канлары әрәм булачак, ди.

Үзенең бу ике кәвем арасына булган нөфүзе сәясәтдә, бу ихтиляфларны бетерергә сәбәп булачагын уйлый. Авырулыгына вә картлыгына карамый, Әндиҗан өстендән Кашкарга барырга ният итә. Виза ала алмый. Алтайда кыям кылган Шәрифхан[54] янына барып, аның берлә дүнгәнләр арасына төшкән ихтиляфны[55] бетерергә дип, авыру көенчә кузгалып китә. Арадагы юл тынычсыз вә кытайларның каты назәрате астында булганлыкдан, берәр ай йөргәч, максадына ирешә алмый кире кайта.

1933дә октябрь башларында дүнгәнләр Чөгүчәккә кергәч, халыкны алар берлә бергә барырга димли. Бу тугрыда бик тырыша. Чөгүчәк вә әйләнәсендә дүнгәнләр берлә халкымыз арасында ихтиляф булмый кала.

Чөгүчәкдә булган байларымыздан берничәләре үзләренең маллары берлә ярдәм итәләр. Кытайлар хезмәтендә булган ак урыслар зур куәт берлә Үрүмчедән бик тиз килеп җитәләр, дүнгәнләр җиңеләләр. Шәһәрдә калган Җомга вә Хәсән ахундлар, байлар вә аларның якынларындан хәйли затлар урыслар тарафындан шәһид ителәләр вә маллары талана.

Шәһәрнең дүрт мохтарияте, татар мәхәлләләре имамы Хафиз карый, Морад әфәнденең кодасы вә мәрхүм дә кулга алыналар, урыс куәтләре команданының «халыкны нигә вәгазьләдең?» дип соравына каршы, мәрхүм «мәмләкәтемезне мөдафәга[56] өчен берләшергә дәлаләт кылу ‒ вазифамыз. Яшь булса идем, кулыма мылтык алып, сез дошманларга каршы сугышыр идем. Йортымызда сез кара йөрәк урысларның ни эше бар? Баш булсаңыз, үз илеңезгә кайтып сугышыгыз», ди. Бу сүзләрне ишеткән командан Морад әфәнденең башындан чалмасын кагып төшерә, күздән күзлеген алып вата. Дүрт мохтарны азад итеп, калган өчесен игъдәмгә[57] хөкем итә. Халык галияткә килә. Балта, агач, пычак, кисәү күтәргән халык урамларга чыга. Урыслар, куркуга төшеп, фидия нәҗат[58] каршылыгына килешеп, өчесен азад итәләр (Мохтарлар әүвәлчә азад ителгән булалар).

Морадларына яңадан кавышкан халык тынычлана. Фидия нәҗатене дә шундук җыйнап бирәләр. Эчләрендә бик күп мөридләре булган дүнгәнләр мәрхүмне бик хөрмәт итәләр иде. Милли мөҗаһидләр заманында мәрхүм яшь булса вә яхуд мәмләкәтнең азад булган кысымларында яшәгән булса иде, халкымыз берлә дүнгәнләр арасында Кытайга ихтизаф чыкмас иде. Хәтта бер сәясәт тоткан ихтиляф башлыкларымыз дүнгәнләр берлә сугышып, мәмләкәтне яңадан кытайларга тәслим итделәр. Мондан соң киләчәкләр гыйбарәт алсалар иде. Әмин.

Мәрхүм үзенең шәхси мәнфәгате өчен хәятендә һич кемгә каршы килеп бәйләнгәне юкдыр. Муса әфәндене мәкруһ[59] күрүе, аның ифрат дәрәҗәгә китүедер. Әсәрләрендә аңарга каршы ни кадәр каты язса да, икәве бергә тугры килгәндә, дустларча мөгамәлә итәр иде. Мусаның Русиядән чыкканлыгына вә Кашгардан озатылганлыгыны ишеткәч, ул чакларда илгә кайтып килгән угълына (Муса мотлак[60] Аурупага килер, дип) шул сүзләрне аңар сөйләргә тапшырган иде: «Язу яза алырлык муллаларымыз эчендән читкә чыгарга муафыйк булгансыз. Хәзергә кадәр язган әсәрләреңез үткән голямаларымызны сүгү, тәхкыйр берлә тулган вә халыкның фикерләрен чуалта вә юлдан адаштыра торган кирәксез мәсьәләләрдән гыйбарәт иде. Русиядән чыгуыгызның шөкеранәсенә дип, мондан соң язылачак әсәреңез халыкка файда бирерлек булса иде», ди.

Мәрхүмнең мәҗлес вә сөхбәте бик күңелле иде. Голяма булган бөтен мәҗлесләрендә көлке вә күңел ача торган сүзләр дә сөйләп, мәҗлескә аеруча рух вә ямь бирә иде.

Сиксәнгә тулган бөтен гомернең 60ыны халкымызга һәрвакыт тугры юлны күрсәтеп вәгазьләде, язды. Милләтемезнең мөселман, диндәр вә аерылмас бер төрек булып яшәүләре өчен сөйләде вә тырышды. Төркилек дөньясының мәңгелек дошманы булган урыслар үзене игъдамгә[61] хөкем иткәндә дә, курыкмады. Кылган эшен батырлык берлә мөдафәга итде.

Төрки илнең азадлыгыны укуда, укытуда, халкымызның берләшүендә күрде. Ил хезмәтендә игътибары, яклыгы, тугрылыгы вә йөзенең аклыгы берлә вафат итде.

Мәрхүм, Казан илендә туган булса да, тар милләтче түгел иде. Казан, Уфа, Ташкент, Үргәнч, Алма-Ата, Кызылъяр, Хотан, Кашгар, Турфан, Алтай вә Уралларда яшәүче барлык төрки балаларының аерылмас бер бөтен хәлендә булырга тиешлеген белде вә аңлатды. Вәгазендә һичбер вакыт «без – татарлар», дип хитап кылмый иде. «Без – мөселман төрек балалары» тәгъбирене кулланды.

Мәрхүмнең вафаты без Идел, Казан вә Сибирия төркиләр өчен генә түгел, Рус вә Кытай әсарәтендә[62] яшәгән һәммә төрки өлкәләре өчен зур дәрәҗәле кайгыдыр. Бу илләрнең һәммәсенең хадиме иде.

Мәрхүмнең кабернең нурлы вә урынының җәннәттә булуын теләп, бөтен гаиләсенә вә аталарыны күрә алмай бик зур кайгыда калган ике угълына йөрәкдән тәгъзия. Мәрхүмнең үлеме берлә бик зур бер юлбашчысын югалткан милләтемезгә аның безгә күрсәткән юл өстендә йөрергә насыйп кылсын. Әмин.

Мәрхүмнең Чөгүчәкдә вә үзенең булындыгы Төркестан Шәркый кысымларында 10 елдан бирле сөйләгән вәгазе: уку, укыту, монтазам мәктәп салдыру вә халкымызның берләшүе тугрысында булды.

Әле дә булса Чөгүчәкдә вә шул тирәләрдә монтазам бер иптидаи[63] мәктәп дә салдырылганы юк. Шул мәмләкәткә бик зур хезмәте тигән Морад әфәнденең хатирәсен милләтнең калебендә мәңгелек саклар өчен, Төркестан-е Шәркыйда булган халкымызның һиммәт кылып, мәрхүмнең исеменә тизлекдә монтазам бер мәктәп салдырылуын йөрәкдән тәүсия[64] итәмез.

Атасының картлыгы аркасында укуын тәмам кыла алмый калган кечкенә угълы Әнвәрне, Төркестан-е Шәркыйда булган вә читләргә таралган милләтемез исемендән Мисыр кеби бер җиргә укуын тәмам итәргә җибәрелсә, атасының буш калган урынына торачагына ышанамыз. Г. И.

Халкымызның бу тугрыда ачыгуы ярдәм кулларын сузуларын үтенәмез.

Мәрхүмнең зур угълы, безгә хат язып, атасының читдә булган якын дуст вә әхбаблары эчендә мәрхүм хакында хатирәләре булганларындан үзенә белдерүләрене үтенәдер вә адресын тәкъдим итәдер. Fehmi Murad, Berlin SO 36 Gratz Str. 33.

Яңа япон мөхбире. ‒1935. ‒ № 26-28. ‒ Февраль-апрель.

 

ИСКӘРМӘЛӘР:

 


[1]. Мөҗавир ‒ каберләр сакчысы, дәрвиш.

[2]. Җиһан мөхарәбә гомумиясе – Бөтендөнья сугышы.

[3]. Тәдрис – дәрес бирү, укыту.

[4]. Йосыф хаҗи Диберди (Дибердиев Мөхәммәд-Йосыф хаҗи Мөхәммәдәмин улы, ? – 15.05.1926) – татар эшкуары, язучы, шагыйрь (кара: Әхмәтҗанов М., Таиров Н. Дебердиевлар шәҗәрәсе // Татарстан. ‒ 1997. ‒ № 12).

[5]. Имам Раббани (ар-Раббани, Әхмәд Сирхинди, 1564-1624).

[6]. Иснад – терәк.

[7]. Кәгъба.

[8]. Хәмед – мактап сөйләү, шөкер итү.

[9]. Салават – мактаулы догалар, намазлар.

[10]. Мәгълүбият – җиңелү хәле, аста калу.

[11]. Морад Мөхәммәд әр-Рәмзи, Мөшәй-и хизбу-р-рахман вә мөдафа-и хизбу-ш-шәйтан. ‒ Оренбург, 1912. ‒ Җөзъә 1. ‒ Б. 80; 1913. ‒ Җөзъә 2. ‒ Б. 81-160.

[12]. Гаруз – шигырь үлчәве турында белем.

[13]. Галимҗан Баруди (17.02.1857-06.12.1921) – күренекле дин галиме, мәшһүр җәмәгать эшлеклесе, 1917 елда Мәскәү съездында беренче мәртәбә Үзәк диния нәзарәте мөфтие итеп сайлана.

[14]. Зәйнулла Рәсүлев (1833-02.02.1917) – күренекле дин әһеле, мәшһүр суфий, ишаны.

[15]. Габдерәшид Гомәр углы Ибраһим (23.04.1857-17.08.1944) – күренекле дин әһеле, исламчы, сәясәтче.

[16]. Хәмзә Әмин углы Хәмитов – чыгышы Пенза мишәрләреннән, 1874-1917 елларда Төмәндә имам-хәзрәт һәм ахун.

[17]. Ризаэтдин бин Фәхретдин (13.01.1859-12.04.1936) – бөек татар дин эшлеклесе, тарихчы, әдип, педагог, «Шура» журналының баш мөхәррире (1908-1918), 1923-1936 елларда Диния нәзарәтендә мөфти булып хезмәт итә.

[18]. Муса Ярулла (Җаруллаһ) углы Бигиев (25.12.1873-28.10.1949) – бөек татар дин белгече, философ, публицист.

[19]. Фатих Гыйльман углы Кәрими (30.03.1870-27.09.1937) – күренекле татар язучысы, нәшир, журналист, җәмәгать эшлеклесе.

[20]. Мәкәрҗәдә голяма съезды түгел, бәлки Бөтенрусия мөселманнарының икенче съезды 1906 елның августында үтә.

[21]. Җилфараз – җинел уй, фикер.

[22]. Морат шәех Мөхәммәт (Мәкки). Инсаф. – Казан: Кәримия, 1900. ‒ 47 б.

[23]. Шул ук. Тәлфыйк әл-әхбәр фи викаигъ Казан... – Оренбург, 1908.

[24]. Николай Федорович Катанов (1862-1922) – галим, күренекле төрки халыклар белгече, Казан император университетының профессоры.

[25]. Гайнетдин Әхмәров (1864-1911) – күренекле татар галиме, тарихчы.

[26]. Мөддәт – вакыт.

[27]. Төркия тәбәгасе – Төркия ватандашы.

[28]. Иштирак кылу – катнашу.

[29]. Җәсарәт – батырлык, кыюлык.

[30]. Тәкъсыйр – дин галименә яки рухани шәхескә эндәшү формасы.

[31]. Әбүнә – абонент, әбунәче – газетага язылучы.

[32]. Мәхәрам – чит кеше кермәгән.

[33]. Әнвар-паша (Исмәгыйль Әнвар, 1881-1922) – османлы хәрби башлыгы һәм сәясәтче, 1920 елларның башларында басмачылар хәрәкәтендә катнаша.

[34]. Мөхасарә – урап алу, камап алу.

[35]. Петро-Александровск – Дүрткүл – Төрткүл.

[36]. Габделлатыйф Габделхәким углы Хәкимов – сәүдәгәр, җәмәгать эшлеклесе, «Галия» мәдрәсәсе һәм татар матбугаты өчен акча бирүче (кара: Электронный ресурс. Керү режимы: http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/987-khakimovy-kuptsy).

[37]. Марьям-бикә Тимербулат кызы Солтанова (? – 1928) – җәмәгать эшлеклесе.

[38]. Хәсән Тимербулат улы Акчура (1866-1916) – атаклы татар сәүдәгәрләре Акчуриннар нәселеннән, беренче гильдия сәүдәгәр, җәмәгать эшлеклесе.

[39]. Дәхилия назире – эчке эшләр министры.

[40]. Полиция назәрате – күзәтүе.

[41]. Мәүзугъ – тема, проблема.

[42]. Бәйрәкә – XVII гасырда нигез салынган татар авылы, элек Самара губернасына, хәзер Татарстан Республикасына керә, XIX гасырның ахырында 4 меңгә артык кеше яшәгән, авылда атаклы Бәйрәкә мәдрәсәсе булган (XVIII гасырдан билгеле).

[43]. Мәсгуд хәзрәт (Мәсгут Габделгани улы Гобәйдулла) – ХХ гасырның башында Бәйрәкәдә имам-хатип вә мөдәррис, аның бабасы – атаклы имам Гобәйдулла «Гобәйдия» мәдрәсәсенә нигез салучы һәм җитәкчесе.

[44]. Кира – вакытлы файдалану, аренда.

[45]. Мөәссәсә – оешма, учреждение.

[46]. Әндишә – уй, шикләнү, борчылу.

[47]. Хөдүдтән – чик, граница.

[48]. Тәбагасе – ватандашлык.

[49]. Әхбаб – дуслар, иптәшләр.

[50]. Кальб – йөрәк, күңел.

[51]. Кагыйдә – нигез, төп.

[52]. Монтазам – тәртипкә салынган, тәртипле, рәтләнгән.

[53]. Җәбһә – фронт.

[54]. Шәрифхан – Шәркый Төркестанда булган төрки халыкларның милли хәрәкәтнең җитәкчеләреннән (кара: Гасанлы Дж. Синьцзян в орбите советской политики: Сталин и мусульманское движение в Восточном Туркестане (1931-1949). ‒ М., 2015. ‒ С. 329).

[55]. Ихтиляф – каршылыклы, берлек булмау.

[56]. Мөдафәга – дошманга каршы торып үзен саклау; каршы торып сугышу, каршылык күрсәтү.

[57]. Игъдәмгә – асарга.

[58]. Фидия нәҗат – залог, акча.

[59]. Мәкруһ – начар күрелгән, сөйкемсез.

[60]. Мотлак – һичшиксез.

[61]. Игъдам – юк итү, юкка чыгару.

[62]. Әсарәт – әсирлек, коллык.

[63]. Иптидаи – башлангыч.

[64]. Тәүсия – киңәш.

 

Список литературы

Габдерәшит Ибраһим: фәнни-биографик җыентык / Төз. М. Госманов, Ф. Галимуллин. – Казань: изд-во «Жыен», 2011.

Гараева Н. А. Мурад Рамзи // Татарские интеллектуалы: исторические портреты / Сост. Р. Мухаметшин. 2-е изд. – Казань, 2005. ‒ C. 70-78.

Гәрәева Н. Кем ул Морад Рәмзи // Казан утлары. ‒ 1990. ‒ № 2. ‒ Б. 171-174.

Ерзин М. Из глубин Евразии. Научно-популярное издание. – Алматы: Экономика, 2015. ‒ 519 с.

Сибгатуллина А. Т. Контакты тюрок-мусульман Российской и Османской империй на рубеже XIX-XX вв. – М., 2010. ‒ С. 68-70.

Усманов М. А. Мурад Рамзи // Татарская энциклопедия. Т. 4: М-П. – Казань, 2009. ‒ С.279.

Усманова Д. М. Журнал «Яңа япон мөхбире» как источник по истории татарской эмиграции на Дальнем Востоке в 1930-е гг. // Культурные, экономические, технологические контакты и взаимодействие Японии и Татарского мира: история и современность. Сборник научных трудов. Вып. II. – Казань: Институт истории АН РТ им. Ш. Марджани, 2018. ‒ С. 177-188.

Чанышев М. Кытайда татар мәгарифе тарихы. – Казан: «Җыен» нәшрияте, 2007. – 240 б.

Aykut A. Muhammad Murad Ramzi (1855-1935) and his works. IN: Krymskoe istoricheskoe obozrenie. ‒ 2016. ‒ № 2. ‒ P. 8-26.

Özel A. Muhammed Murad Remzi. IN: Türkiye Diyanet Vakfı (TDV). İslam Ansiklopedisi. ‒ Vol. 34 (Ankara, 2007). ‒ P. 567-568.

Temir A. Doğumunun 130. ve Ölümünün 50. yılı dolayısıyla Kazanlı Tarihçi Mehmet Remzi, 1854-1934. IN: Türk Tarih Kurumu Belleten. ‒ Vol. 50. ‒ No. 197 (1986). ‒ P. 495-506.

 

References

Aykut A. Mukhammad Murad Ramzi (1855-1935) and his works. IN: Krymskoe istoricheskoe obozrenie [Crimean historical review], 2016, no. 2, pp. 8-26.

Chanyshev M. Kytayda tatar magarife tarihy [The history of Tatar education in China]. Kazan, Zhyen publ., 2007, 240 p.

Gabderashit Ibrahim: fanni-biografik zhyentyk. Tez. M. Gosmanov, F. Galimullin [М. Gusmanov, F. Galimullin (eds.). Gabderashit Ibragimov: scientific and biographical collection]. Kazan, Zhyen publ., 2011, 432 р.

Garaeva N. A. Murad Ramzi [Murad Ramzi]. IN: Tatarskie intellektualy: istoricheskie portrety. Sost. R. Mukhametshin. 2-e izd. [Tatar intellectuals: historical portraits]. Kazan, 2005, рр. 70-78.

Garaeva N. Kem ul Morad Rämzi [Who is Murad Ramzi?]. IN: Kazan utlary, 1990, no. 2, рр. 171-174.

Erzin M. Iz glubin Evrazii. Nauchno-populyarnoe izdanie [From depths of Eurasia. Popular science edition]. Almaty, Ekonomika publ., 2015, 519 p.

Sibgatullina A. T. Kontakty tyurok-musulman Rossiyskoy i Osmanskoy imperiy na rubezhe XIX-XX vv. [Contacts of Muslim Turks of the Russian and Ottoman empires at the turn of the 19th-20th centuries]. Moscow, 2010, рр. 68-70.

Temir A. Doğumunun 130. ve Ölümünün 50. yılı dolayısıyla Kazanlı Tarihçi Mehmet Remzi, 1854-1934 [Biography of the Tatar historian Murad Ramzi]. IN: Türk Tarih Kurumu Belleten [Bulletin of the Turkish Historical Society], 1986, vol. 50, no. 197, pp. 495-506.

Usmanov M. A. Murad Ramzi [Murad Ramzi]. IN: Tatarskaya entsiklopediya [Tatar encyclopedia]. Kazan, 2009,vol. 4: М-P, p. 279.

Usmanova D. Zhurnal “Yana yapon muhbire” kak istochnik po istorii tatarskoy emigratsii na Dalnem Vostoke v 1930-e gg. [“Yana Japan Muhbire” journal as a source on the history of Tatar emigration in the Far East in the 1930s.]. IN: Kulturnye, ekonomicheskie, tehnologicheskie kontakty i vzaimodeystvie Yaponii i Tatarskogo mira: istoriya i sovremennost. Sbornik nauchnyh trudov. Vyp. II [Cultural, economic, technological contacts and interaction of Japan and the Tatar world: history and modernity. Vol. 2]. Kazan, Institut istorii AN RT im. Sh. Mardzhani publ., 2018, рр. 177-188.

Özel A. Muhammed Murad Remzi [Mukhamed Murad Ramsi]. IN: Türkiye Diyanet Vakfı (TDV). İslam Ansiklopedisi [Turkish Religious Affairs Foundation (TDV). The encyclopaedia of Islam]. Ankara, 2007, vol. 34, pp. 567-568.

 

Сведения об авторе

Усманова Диляра Миркасымовна, доктор исторических наук, профессор Казанского федерального университета, e-mail: dusmanova2000@mail.ru.

 

About the author

Dilyara M. Usmanova, Doctor of Historical Sciences, Professor at Kazan Federal University, e-mail: dusmanova2000@mail.ru.

 

В редакцию статья поступила 06.05.2019, опубликована:

Усманова Д. М. Мурад Рамзи (1853-1934): биография исламского ученого в свете новых свидетельств // Гасырлар авазы ‒ Эхо веков. ‒ 2019. ‒ № 2. ‒ С. 93-114.

 

Submitted on 06.05.2019, published:

Usmanova D. M. Murad Ramzi (1853-1934): biografiya islamskogo uchenogo v svete novyh svidetelstv [Murad Ramzi (1853-1934): the Muslim scholar’s biography in the context of new evidence]. IN: Gasyrlar avazy ‒ Eho vekov, 2019, no. 2, pp. 93-114.

Для получения доступа к полному содержанию статьи необходимо приобрести статью либо оформить подписку.
0 руб.
Другие статьи
В Казани День Белого цветка проводился в 1912-1917 гг. В статье рассматривается роль казанской интеллигенции в организации праздника, участие медицинской общественности в процессе
В статье анализируются и описываются эпиграфические памятники, установленные на могилы родственников Г. Баруди, а также представлены результаты работы по расшифровке арабоязычных и
В статье на примере Казанской губернии показано, как государство и местные органы управления регулировали сферу культуры после Февральской и Октябрьской революций.
Публикация посвящена рассмотрению истории органов ЗАГС на территории Казанской губернии (АТССР) в первые годы после установления советской власти (1917-1921).
В статье рассматриваются вопросы становления и развития национального тюрко-татарского школьного образования в Дальневосточной республике в 1921-1922 гг.
Статья посвящена такому малоизученному виду помощи населению ТАССР в голодные 1921-1923 гг., как посылочные операции. Помощь голодающим в форме посылок оказывали в основном иностра