Хаҗиева Г. С. Татар ономастиконында борынгы төрки исемнәр

В статье анализируются особенности функционирования древнетюркских личных имен в татарском ономастиконе. Материалом исследования выбраны опубликованные тексты орхоно-­енисейских памятников. Исследователи данных памятников до сих пор ограничивались лишь изучением палеографических проблем и попутно обращались к осмыслению отдельных антропонимов в орхонских и енисейских надписях. Однако до настоящего времени в тюркологии отсутствуют комплексные монографические исследования личных имен в орхоно-­енисейских памятниках, выполненные в диахроническом аспекте. Автором отмечается, что описание развития и становления современных тюркских языков, в том числе их антропонимических систем, – это результат выявления общности и различий именника того или иного тюркского народа, чья антропонимическая система складывалась в течение тысячелетий – в процессе консолидации этноса с родственными и неродственными этносами. В статье показано, что в древнетюркской системе личных имен отразились ступени развития и формирования государственного строя тюркских народов, историческое развитие их языков. Рассмотрены особенности древнетюркского пласта личных имен, который проявляется в единой связи тюркских этнических групп эпохи орхоно-­енисейских памятников. Обнаруживаются параллели между татарскими и тюркскими именами в других языках. Установлено, что соответствующие тюркоязычные этносы со времен первых письменных памятников уже достаточное время существовали отдельно друг от друга, что и заложило основы их антропонимической дивергенции. У древних тюрков имена давались при рождении, после рождения: в юности, в молодости, в старости. Имена, полученные при рождении, назывались «ада атым», «оглан атым», полученные после рождения – «эр (ир) атым», их получал любой юноша, достигший определенного возраста. Каждый воин обозначался термином эр (ир), получение которого было связано с обрядом инициации, которому предшествовало совершение юношей охотничьего или воинского подвига. К имени уже получившего мужское имя присоединяются различные титулы, указывающие на его известность или место в военно-­административной иерархии каганата. В статье рассматриваются различные названия титулов, присоединяющихся к именам, полученным при рождении. В древнетюркской культуре именования изменение титула человека, повышение по социальной лестнице становилось причиной переименования. Резюмируя, следует сказать, что титулярные названия играли важную роль в образовании личных имен в древнетюркском языке.
Тип статьи:
Научная статья
Язык статьи:
Татарский
Дата публикации:
26.09.2019
Приобрести электронную версию:
0 руб.
Статья представлена в издании
Гасырлар авазы - Эхо веков 3 2019
Ознакомительная часть статьи

Татар теле үзенең үсешендә озын һәм катлаулы юл үткән. Аның үсеше төрки халыкларның үсеше белән тыгыз карала. Төркиләрнең безнең эрага кадәр III‑II меңьеллыкта яшәгәнлекләре билгеле. Аларның үзләренә генә хас теле, мәдәнияте, яшәү рәвеше булуы мәгълүм. Төркиләр күккә, кояшка, айга табынып яшәгәннәр. Аларның бердәнбер Алласы – Тәңре булган. Борынгы төркиләр тәңречелек культына буйсынганнар. Борынгы төркиләрнең тирә-юнь чынбарлыгына булган күзаллаулары, табигый ки аларның антропонимик системаларына тәэсир итми калмый. Борынгы төрки исемнәр катламы формалашканда, һәм телнең тарихи үсеш үзенчәлекләрен төрле субстрат, адстрат элементларның бәйләнешен үз эченә туплап, төрки халыкларының дәүләтчелекләрен барлыкка китергән һәм аларның үсеш этапларын да чагылдырган катлаулы бер системасын булдырган. Борынгы төрки катлам исемнәре төрле дәрәҗәләрдәге, бердәм комплекстагы төрки этник төркемнәрнең (болгар, кыпчак, угыз, карлук, уйгыр-угыз, кыргыз-­кыпчак) үзара бәйләнеше белән үзенчәлекле. Татар антропонимикасының төрки катламы төрки телләр үсеше чорларында (Борынгы төрки чорда, ягъни (V‑Х гасырлар), Урта төрки чорда (X‑XV гасырлар), Яңа төрки чорда (XV‑XX гасырлар) формалашкан һәм, шул нигездә, халыкның рухи һәм матди мәдәниятен тулы итеп чагылдырган. Төрки халыкларда антропонимнарның беренче үрнәкләре орхон-­енисей, уйгыр язмаларында билгеләнә. Безнең эрага кадәр VIII‑VI гасырларда Үзәк Азияне, Төньяк Кытай, Монголия, Себер, Казахстан, өлешчә Иран җирләрен үз эченә алган Төрки каганлык – төрки халыкларның дәүләте төзелә. Төрки каганлык чоры – гомумтөрки мәдәниятнең оешып бетеп, үзенә күрә бер борынгы классик үсешкә ирешкән вакыты. Шул чорда тәмам оешып җиткән тәңречелек төрки халыкларда ислам дине кабул ителгәнче гамәлдә була. Татар исемнәренең борынгы төрки катламы тәңречелек концепциясендә кеше һәм табигать стихиясе бәйләнешен характерлый. Кеше һәм табигать бәйләнеше турыдан-туры Күк-тәңре атрибутларыннан саналган кояш, ай, йолдызлар культы атамаларыннан ясалган борынгы төрки ир-ат исемнәрендә чагыла. Мәсәлән, бүгенге көндә дә татарларда, башкортларда, төрекләрдә, үзбәкләрдә, казакъларда ай, күк-гөк, офык, көн, таң кебек антропокомпонентлардан ясалган ир-ат исемнәре борынгы төрки катлам ир-ат исемнәренә карыйлар. Шулай ук космонимия, төрле табигать күренешләре атамалары нигезендә ясалган ир-ат исемнәре борынгы катлам исемнәрен тәшкил итәләр.

Для получения доступа к полному содержанию статьи необходимо приобрести статью либо оформить подписку.
0 руб.
Другие статьи
Деятельность купеческой династии Гирбасовых в рамках акционерного товарищества, на основе анализа Отчетов торгово-­промышленного товарищества «Ф. П. Гирбасова с сыновьями и К°», от
Статья посвящена анализу советского законодательства 1940-1950-х гг. при исследовании проблемы взаимоотношений власти и молодежи. Дана видовая характеристика законодательных источн
Статья посвещена малоизвестным фактам политической биографии Г. Губайдуллина в условиях русской революции 1917 г., его активному участию в общественной жизни татарского народа, в р
Описана датированная 10 июля 1935 г. «Справка иностранного отдела НКВД СССР о татарской белой эмиграции на Дальнем Востоке “О состоянии татарской белой эмиграции на Дальнем Востоке
Сделан вывод о том, что возникшие ранее рунического письма родовые тамги могли сыграть определенную роль при его создании, а символико-смысловая природа рисунка тамг могла стать пр
В статье представлен обзор переписки Агафангела Ефимовича Крымского (1871‑1942) и Павла Константиновича Коковцова (1861‑1942), выдающихся представителей востоковедения и основополо